महाराष्ट्र मानव विकास अहवाल 2002 नुसार, ठाणे जिल्हा मानवी विकास निर्देशांकामध्ये (HDI) मुंबई आणि मुंबई उपनगरांनंतर तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. म्हणून, विधान अ बरोबर आहे.
मात्र, आहवालात गडचिरोलीला सर्वात खालील जिल्हा असे नमूद केलेले नाही. त्याऐवजी, वाशीम जिल्हाला सर्वात खालील जिल्हा म्हणून सूचित केले आहे. त्यामुळे, विधान ब चुकीचे ठरते.

बरोबर उत्तर आहे - विधाने अ आणि ड
'स्पष्टीकरण:'
'विधान अ बरोबर आहे:' मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हा नेहमी 0 ते 1 च्या दरम्यानचा असतो, जिथे 0 सर्वात कमी आणि 1 सर्वात जास्त मानवी विकास दर्शवतो.
'विधान ब चुकीचे आहे:' जन्मदर आणि मृत्यूदर दीर्घ आणि निरोगी आयुष्याचे नाही, तर प्रजनन क्षमतेचे आणि मृत्युदराचे मोजमाप आहेत.
'विधान क चुकीचे आहे:' उत्पन्न आणि मालमत्तेतील विषमता HDI मधील तीन परिमाणांपैकी एक नाही.
'विधान ड बरोबर आहे:' शालेय शिक्षणाची सरासरी वर्षे ही HDI च्या "शिक्षण" परिमाणाची मोजमाप करण्यासाठी वापरली जाते, जी व्यक्तींच्या शैक्षणिक प्राप्तीचे मोजमाप करते.

बरोबर उत्तर 'मध्यम' आहे.
2019 च्या भारताच्या मानवी विकास अहवालानुसार, अरुणाचल प्रदेश, कर्नाटक, महाराष्ट्र, नागालँड, तामिळनाडू आणि उत्तर प्रदेश ही राज्ये मध्यम मानवी विकास निर्देशांक (HDI) श्रेणीमध्ये येतात. HDI शिक्षण, आरोग्य आणि आर्थिक कल्याणावर आधारित एक निर्देशांक आहे जो देश किंवा राज्याच्या विकास पातळीचे मूल्यमापन करतो.
इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
'उच्च:' हे राज्ये उच्च HDI श्रेणीमध्ये येत नाहीत.
'न्यून:' हे राज्ये न्यून HDI श्रेणीमध्ये येत नाहीत.
'तटस्थ:' हे राज्ये तटस्थ HDI श्रेणीमध्ये येत नाहीत कारण ते कोणत्याही विशिष्ट श्रेणीत मोडत नाहीत.

SPI (सामाजिक प्रगती निर्देशांक) 2016 मध्ये भारत 90.09 गुणांसह प्रथम क्रमांकावर आहे, म्हणजेच भारतीय नागरिकांना प्राथमिक गरजा, कल्याण आणि संधी सर्वात जास्त प्रमाणात उपलब्ध आहेत. नेपाळ 62.01 गुणांसह दुसऱ्या स्थानावर आहे, चीन 53.92 गुणांसह तिसऱ्या स्थानावर आहे आणि फिनलँड 57.40 गुणांसह चौथ्या स्थानावर आहे.

बरोबर उत्तर '(a) आणि (c)' आहे.
ए. के. सेन आणि महबूब-उल-हक हे अर्थशास्त्रज्ञ 'मानवी विकास' या संकल्पनेशी संबंधित आहेत. मानवी विकास म्हणजे लोकांच्या आयुष्याची गुणवत्ता सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित केलेला एक दृष्टिकोन आहे, ज्यामध्ये शिक्षण, आरोग्य, उत्पन्न आणि इतर कल्याण उपायांचा समावेश होतो.

मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हे 0 ते 1 च्या मोजमापामध्ये मोजले जाते, जिथे 1 सर्वात जास्त आणि 0 सर्वात कमी विकास दर्शवते. HDI चे सर्वात जास्त शक्य मूल्य 1 आहे, जे या सूचकामुळे प्रस्थापित केलेले विकासाचे आदर्श स्तर प्रतिनिधित्व करते. कोणत्याही देशाने अद्याप 1 HDI स्कोअर गाठलेला नाही, म्हणून बरोबर उत्तर 27 आहे.

मानव विकास निर्देशांक तीन घटकांवर आधारित असतो:
अपेक्षित जीवन निर्देशांक (जीवित राहण्याची लांबी मोजतो)
शैक्षणिक निर्देशांक (साक्षरता आणि शिक्षणाचा स्तर मोजतो)
उत्पन्न निर्देशांक (जीवनमान मोजतो)
यापैकी, स्थुल स्वदेशी उत्पादन उत्पादन स्तर मोजते, साक्षरता निर्देशांक केवळ साक्षरता मोजतो, आणि नामधारी उत्पन्न निर्देशांक व्यक्तीदरम्यान उत्पन्नाचे समान वितरण मोजतो. म्हणूनच, बरोबर उत्तर आहे "अपेक्षित जीवन निर्देशांक, शैक्षणिक निर्देशांक आणि उत्पन्न निर्देशांक.

लिंगभाव असमानता नसेल तर मानव विकास निर्देशांक (HDI) आणि लिंगभाव संबंधित विकास निर्देशांक (GDI) हे दोन्ही लिंगांसाठी समान संधी आणि परिस्थिती दर्शवतील. हाच या उत्तरामागील तर्क आहे.
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
HDI आणि GDI चे निकष भिन्न आहेत, HDI आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान विचारात घेतो तर GDI लिंगभाव समानतेवर लक्ष केंद्रित करतो.
HPI हा HDI चा भाग नाही, तर एक स्वतंत्र निर्देशांक आहे जो दारिद्र्याचे मापन करतो.
उच्च HDI असलेले देशही लिंगभाव असमानता प्रदर्शित करू शकतात, जसे काही विकसित देशांमध्ये दिसून येते.

अमर्त्य सेन यांच्या मते, विकास हा लोकांच्या वास्तव स्वातंत्र्याचा विस्तार आहे. विकास केवळ राष्ट्रीय उत्पन्न किंवा सामाजिक रचनेत बदल नाही, तर तो लोकांना आपले जीवन जगण्याची स्वातंत्र्ये आणि पर्याय प्रदान करण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. शाश्वतता आणि आत्मसन्मान हे विकासाचे बायप्रॉडक्ट्स असू शकतात, परंतु ते स्वतंत्रपणे विकासाचे निकष नाहीत.

मानवी विकास निर्देशांक (HDI) तीन चल घटकांवर आधारित आहे: अपेक्षित आयुर्मर्यादा, प्रौढ साक्षरता आणि दरडोई उत्पन्न.
अपेक्षित आयुर्मर्यादा दीर्घ आणि निरोगी जीवनाचे मापन करते.
प्रौढ साक्षरता शिक्षा आणि ज्ञानाची पातळी दर्शवते.
दरडोई उत्पन्न बाकी सर्व पुरवठा करण्यासाठी आवश्यक संसाधनांचे मापन करते.
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
लिंग समभाव HDI मध्ये समावेश असलेला घटक नाही.
निवारा HDI मध्ये समावेश असलेला घटक नाही.

मानव विकास निर्देशांक (HDI) मानवी विकासाचे मोजमाप करणारा एक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम आहे. हे खालील तीन मूलभूत परिमाणांच्या सरासरी उपलब्धीद्वारे केले जाते:
'आरोग्यपूर्ण दीर्घआयुष्य:' जन्मजात जीवनप्रत्याशा
'ज्ञान मिळण्याची संधी:' शिक्षण पातळी आणि सक्षरता दर
'योग्य राहणीमानाचा दर्जा:' प्रति व्यक्ती सकल राष्ट्रीय उत्पन्न (GNI)
म्हणून, पर्याय 'अ, ब आणि क विधाने योग्य आहेत' बरोबर आहे कारण ते HDI च्या तीनही मूलभूत परिमाणांचा उल्लेख करते.

उत्तर:' पर्याय 1: 134
'स्पष्टीकरण:'
मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हा एक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) द्वारे विकसित केलेला संयुक्‍त मानक आहे जो देशांच्या आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान याची क्रमवारी लावतो. 2011 मध्ये, भारताचा HDI 0.551 होता, ज्या क्रमांकावर तो 134 व्या स्थानावर होता.

मानवी विकास निर्देशांक दीर्घायुष्य (आयुर्मान), ज्ञान (साक्षरता आणि शिक्षण) आणि राहणीमानाचा दर्जा (GDP प्रतिव्यक्ती) या तीन फळांवर आधारित आहे. इतर पर्याय हे निर्देशांकाचा भाग नाहीत:
शाश्वतता पर्यावरणीय स्थिरतेशी संबंधित आहे.
राहणीमानाचा दर्जा हा मानवी विकास निर्देशांकाचा एक भाग आहे.
आर्थिक विकास GDP प्रतिव्यक्तीमध्ये समाविष्ट आहे.

लिंग सशक्तीकरण मोजमाप हा महिलांच्या आर्थिक आणि राजकीय जीवनात सहभाग क्षमता मोजणारा निर्देशांक आहे. हा निर्देशांक महिलांच्या शिक्षण, आरोग्य, आर्थिक सामर्थ्य आणि राजकीय प्रतिनिधित्वाच्या आधारे तयार केला जातो.
इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
लिंग संबंधित विकास निर्देशांक हा महिला आणि पुरुषांच्या सामाजिक आणि आर्थिक विकासातील फरक मोजतो.
बहुआयामी दारिद्रय निर्देशांक हा दारिद्र्याची एक व्यापक मापदंड आहे जो आर्थिक, आरोग्य आणि शिक्षण यांसारख्या अनेक आयामांना विचारात घेतो.
मांनवी विकास निर्देशांक हा व्यक्तींच्या आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमानाचे एक सामान्य उपाय आहे जो स्त्रियांच्या आर्थिक आणि राजकीय सहभागावर विशेष लक्ष केंद्रित करत नाही.

बरोबर उत्तर 33.33 टक्के आहे.
नॅशनल सॅम्पल सर्व्हे ऑर्गनायझेशन (NSSO) च्या मते, ज्यांचा नागवणूक दर 33.33 टक्के किंवा त्यापेक्षा जास्त आहे, असे कुटुंब गरीब मानले जातात. हे त्यांच्या खाद्य आणि अन्न-विषयक सुरक्षिततेच्या कमतरतेमुळे, त्यांच्या आरोग्य आणि शिक्षणात होणारा खर्च भागवण्याची क्षमता कमी असल्यामुळे आणि त्यांच्या अन्य गरजा भागवण्यासाठी असलेले उत्पन्न अपुरे असल्यामुळे आहे.
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते NSSO च्या गरिबीच्या मानकाशी जुळत नाहीत.

टी.डब्ल्यू. शुल्टझ् हे मानवी भांडवलाचे सिद्धांत मांडण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांचा विश्वास होता की शिक्षणावरील गुंतवणूक हा आर्थिक विकासासाठी एक महत्त्वाचा घटक होता कारण ते मानवी कामगारांची उत्पादनक्षमता वाढवते, त्यांचा अर्थसंकल्प वाढवते आणि सतत आर्थिक वाढ निर्माण करते.
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
जी. हबर्लर हे मुख्यत्वे आंतरराष्ट्रीय व्यापार सिद्धांतासाठी ओळखले जातात.
मायकेल टोडॅरो हे ग्रामीण-शहरी स्थलांतरचे अभ्यासकांत म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
अंडम स्मिथ आधुनिक अर्थशास्त्राचे जनक म्हणून ओळखले जातात, परंतु मानवी भांडवलाच्या सिद्धांतावर त्यांचे विशेष योगदान नाही.

'अ' हा पर्याय बरोबर आहे कारण मानव विकास अहवाल 1995 मध्ये खरोखरच भारतातील 16 राज्यांसाठी लिंगाधारित विकास निर्देशांक हिशोबला घेण्यात आला होता.
'ब' हा पर्याय देखील बरोबर आहे कारण 1980 मध्ये केरळमध्ये भारतातील सर्व राज्यांपैकी सर्वात जास्त लिंग समानता निर्देशांक होता.
'क' हा पर्याय चुकीचा आहे कारण लिंगभाव विषमता नेहमीच उत्पन्नाच्या दारिद्र्याशी निगडीत नसते. उदाहरणार्थ, काही श्रीमंत देशांमध्ये देखील लिंगभाव विषमता आढळू शकते.

देशाचे आर्थिक विकास हे भांडवली निर्मिती, मानवी संसाधने आणि विदेशी व्यापाराच्या स्थिती या घटकांवर अवलंबून असते.
'भांडवली निर्मिती:' ही नवीन वस्तु आणि सेवांच्या उत्पादनासाठी लागणारे भांडवल उपलब्ध करते.
'मानवी संसाधने:' चांगल्या प्रशिक्षित आणि कौशल्यपूर्ण कार्यबल आर्थिक विकासाचा आधारस्तंभ आहे.
'विदेशी व्यापाराची स्थिती:' आयात आणि निर्यात आर्थिक विकासासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत कारण ते संसाधनांचे अनुकूलन आणि बाजार विस्तारास अनुमती देते.
कृषीचा विक्रीयोग्य वाढ हा आर्थिक विकासाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे, परंतु तो या तीन मुख्य घटकांपैकी एक नाही.

2014 च्या जागतिक मानव विकास निर्देशांकाच्या (GHDI) अहवालानुसार, भारत 188 देश आणि वसाहतींच्या क्रमवारीमध्ये 130 व्या क्रमांकावर होता.
हे उत्तर बरोबर आहे कारण:
जागतिक मानव विकास निर्देशांक (GHDI) मानवी विकासाचे मोजमाप करतो, ज्यामध्ये आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान समाविष्ट आहे.
अहवालाने भारताचा क्रमांक 130 असल्याचे नमूद केले आहे.
तर, इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
75: हे क्रमांक खूप जास्त आहे, कारण भारताचा क्रमांक सरासरीपेक्षा खाली होता.
110: हा क्रमांक थोडा जास्त आहे, कारण भारत 130 व्या क्रमांकावर होता.
125: हा क्रमांक जवळचा आहे, परंतु ते अद्याप चुकीचे आहे, कारण भारत 130 व्या क्रमांकावर होता.

केरळ हा या प्रश्नाचा बरोबर उत्तर आहे कारण, अर्थशास्त्राच्या नियोजित आयोगाच्या इंडिया नोलेज रिपोर्टनुसार, 2019 च्या मानवी विकास निर्देशांकानुसार केरळ हे भारतातील सर्वोच्च स्थान असलेले राज्य आहे. महाराष्ट्र (12), चंदिगड (17) आणि वरीलपैकी कोणतेही नाही हे पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते या श्रेणीमध्ये शीर्षस्थानी नाहीत.

बरोबर उत्तर आहे: फक्त अ आणि क.
अ) प्रगमनशील (progressive) कर रचना: ही रचना उच्च उत्पन्न असलेल्यांना अधिक कर भरण्यास भाग पाडते, ज्यामुळे आर्थिक विषमता कमी होते.
ब) खाजगी क्षेत्राचा विस्तार: हा पर्याय चुकीचा आहे कारण खाजगी क्षेत्राचा विस्तार नेहमीच आर्थिक विषमता वाढवतो, कारण ते धनाढ्य लोकांना नफ्यातून फायदा घेऊ देतात.
क) सार्वजनिक उपयोगिता सेवांची तरतूद: सरकारी सेवा जसे शिक्षण, आरोग्य आणि पाणी पुरवठा यांमुळे सर्व नागरिकांना मूलभूत सुविधा मिळतात, ज्यामुळे आर्थिक विषमता कमी होते.

मानवी भांडवल ही संकल्पना "शिक्षण, कौशल्य आणि चांगले आरोग्य असलेल्या लोकांच्या गटाला" सूचित करते. मानवी भांडवलात व्यक्तींच्या ज्ञान, कौशल्य आणि आरोग्यात गुंतवणूक केली जाते, ज्यामुळे ते अधिक उत्पादक बनतात.
कामगार दल केवळ अर्थव्यवस्थेत कार्यरत लोकांच्या गटाला संदर्भित करते, शिक्षण किंवा आरोग्यावर भर न देता.
सामाजिक भांडवल समुदाय किंवा समाजातील सदस्यांदरम्यान विश्वास, सहकार्य आणि नेटवर्क्ससह सामाजिक संबंधांना संदर्भित करते.
उत्पादक कामगार दल हे केवळ उत्पादन प्रक्रियेत गुंतलेल्या कामगार दलाचा भाग संदर्भित करते, ज्यामध्ये शिक्षण किंवा आरोग्य आवश्यक नसते.

HD (मानवी विकास निर्देशांक) आणि GDI (लैंगिक विकास निर्देशांक) हे दोन्ही मानवी विकासाची मोजदंड आहेत. HDI लैंगिक भेदभाव विचारात घेत नाही, तर GDI लैंगिक भेदभाव विचारात घेऊन तयार केला जातो. त्यामुळे, HDI आणि GDI च्या मूल्यांमध्ये फरक असल्यास, ते लैंगिक भेदभावामुळे आहे. म्हणूनच, HDI आणि GDI च्या मूल्यांमध्ये जेवढा जास्त फरक असेल, तेवढी जास्त लैंगिक विषमता असणार.

बरोबर उत्तर आहे 'मानव विकास अहवाल, 1997'. हा निर्देशांक युनायटेड नेशन्स डेव्हलपमेंट प्रोग्राम (UNDP) ने प्रथमच 1997 मध्ये त्यांच्या 'मानव विकास अहवाल' मध्ये प्रकाशित केला होता.
बाकी पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
मानव विकास अहवाल, 1990: यामध्ये दारिद्रय निर्देशांक नव्हता.
मानव विकास अहवाल, 2001: यामध्ये दारिद्रय निर्देशांक होता, परंतु हा पहिल्यांदा 1997 मध्येच मांडला गेला होता.
मानव विकास अहवाल, 2014: यात दारिद्रय निर्देशांक होता, परंतु हा 1997 मध्ये मांडला गेला होता.

बरोबर उत्तर आहे - 'अ बरोबर तर ब हे चूकीचे विधान आहे.'
'अ बरोबर:' 2014 च्या मानवी विकास अहवालानुसार, नॉर्वेचा मानवी विकास निर्देशांक (HDI) सर्वाधिक आहे.
'ब चुकीचे:' भारताचे HDI मूल्य श्रीलंकेच्या HDI मूल्यापेक्षा खाली आहे. त्यामुळे, भारताची मानवी विकास निर्देशांक श्रेणी श्रीलंकेपेक्षा वरची नाही.

गुलेट डी यांनी विकसनाची तीन मूल्ये म्हणून शाश्वतता, आत्मसन्मान आणि स्वातंत्र्य नमूद केली आहेत.
'शाश्वतता' हे मूल्य विकासाचे स्त्रोत, उदाहरणार्थ, नैसर्गिक संसाधने, भावी पिढ्यांसाठी जतन करण्यावर भर देते.
'आत्मसन्मान' हा विकासामध्ये व्यक्तींचे आत्मविश्वास आणि स्वाभिमान वाढवणे आवश्यक आहे.
'स्वातंत्र्य' हा विकास व्यक्तींना त्यांचा स्वतःचा निर्णय घेण्याचा अधिकार देतो आणि त्यांच्या जीवनावर नियंत्रण ठेवतो.
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत:
पर्याय 2: अधिकार आणि क्षमता विकासाची मूल्ये आहेत, परंतु ते गुलेटाच्या तीन मुख्य मूल्यांमध्ये समाविष्ट नाहीत.
पर्याय 3: सामाजिक रचना आणि लोकप्रिय दृष्टिकोन विकासाशी संबंधित आहेत परंतु गुलेटाच्या तीन मुख्य मूल्यांशी थेट संबंधित नाहीत.
पर्याय 4: सर्व पर्याय गुलेटच्या तीन मुख्य मूल्यांचा समावेश करतात, म्हणून तो चुकीचा आहे.

बरोबर उत्तर आहे - पर्याय - 1 2 3 4
स्पष्टीकरण:
(a) उच्च आर्थिक वृद्धी पण मंद मानव विकास हे राजस्थानसाठी लागू होते कारण राजस्थानचा आर्थिक विकास दर उच्च आहे परंतु मानव विकास निर्देशांक तुलनेने कमी आहे.
(b) उच्च मानव विकास पण सापेक्षतेने कमी उत्पन्न हे केरळसाठी लागू होते कारण केरळचा मानव विकास निर्देशांक भारतभरात सर्वात जास्त आहे परंतु त्याचा प्रतिव्यक्ती उत्पन्न राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी आहे.
(c) मध्यम आर्थिक आणि मानव विकास हे पश्चिम बंगालसाठी लागू होते कारण पश्चिम बंगालचा आर्थिक आणि मानव विकास स्तर दोन्ही मध्यम आहे.
(d) अपुरा आर्थिक आणि मानव विकास हे बिहारसाठी लागू होते कारण बिहारचा आर्थिक आणि मानव विकास स्तर दोन्ही तुलनेने कमी आहे.

मानवी भांडवल हे देशाच्या दीर्घकालीन विकासासाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे आहे. कारण, मानवी भांडवलमध्ये शिक्षण, कौशल्य आणि आरोग्य यांचा समावेश असतो, जे अर्थव्यवस्थेच्या वाढी आणि उत्पादकतेसाठी आवश्यक आहे. उलट, वित्तीय भांडवल, विदेशी भांडवल आणि खाजगी भांडवल हे मानवी भांडवल निर्माण करण्यासाठी उपयोग केले जाणारे संसाधन साधन आहेत.

बरोबर उत्तर 'अ, ब, क आणि ड' आहे.
मानव विकास निर्देशांक (HDI) उतरत्या क्रमाने विकसित देशांचे मूल्यांकन करतो. यामध्ये आरोग्य, शिक्षण आणि जीवन-मानांक या घटकांचा विचार केला जातो.
नॉर्वे हा सर्वाधिक HDI असलेला देश आहे.
ऑस्ट्रेलिया हा नॉर्वेनंतर उच्च HDI असलेला देश आहे.
चीन हा ऑस्ट्रेलियापेक्षा कमी HDI असलेला देश आहे.
भारत हा चीनपेक्षा कमी HDI असलेला देश आहे.
म्हणून, मानव विकास निर्देशांकाद्वारे उतरत्या क्रमाने मांडणी अशी आहे: 'नॉर्वे, ऑस्ट्रेलिया, चीन, भारत'.

लिंग समक्षता मापक स्त्रियांच्या आर्थिक आणि राजकीय जीवनातील सक्रिय सहभागाचे मोजमाप करतो. त्यासाठी, तो स्त्रियांच्या शिक्षण, आर्थिक स्थिती, निर्णय घेण्याच्या भूमिका आणि राजकीय प्रतिनिधित्व यासारख्या घटकांची गणना करतो.
बाकी पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
स्त्रियांच्या आयुर्मानाचा दर लैंगिक आरोग्य आणि वैद्यकीय सेवांचे मोजमाप करतो.
स्त्रियांचा साक्षरता आणि बेरोजगारी दर शिक्षण आणि रोजगार संधींचे मोजमाप करतो.
लिंगदर हा स्त्रियांसाठी अनुकूल आहे किंवा नाही हे स्त्री आणि पुरुषांच्या जन्माच्या प्रमाणाचे मोजमाप करतो.

स्पष्टीकरण:'
केवळ (a) हा पर्याय बरोबर आहे कारण:
मानवी दारिद्रय निर्देशांक (HPI) हा सर्वप्रथम संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाद्वारे 1997 च्या मानवी विकास अहवालात प्रस्तुत केला गेला होता.
पर्याय (b) चुकीचा आहे कारण भारत सध्या एकही राज्य त्याच्या सर्वोच्च मानवी विकास निर्देशांक श्रेणीत नाही.

केरळ हे तुलनात्मक कमी उत्पन्नाचे राज्य आहे, परंतु ते मानवी विकासाच्या बाबतीत अग्रगण्य आहे. केरळचे कमाल साक्षरता दर, चांगली आरोग्य सुविधा आणि उच्च आयुर्मान आहेत. याउलट, राजस्थान, हरियाणा आणि कर्नाटक या इतर पर्याय तुलनात्मक कमी मानवी विकास आणि जास्त उत्पन्न असलेले राज्ये आहेत.

बरोबर उत्तर:' जननक्षम आरोग्य, सक्षमिकरण आणि श्रमबाजारातील सहभाग.
'स्पष्टीकरण:'
लिंग असमानता निर्देशांक हा संयुक्त राष्ट्रांच्या विकास कार्यक्रमाद्वारे जारी केला जातो. यात महिलांच्या आरोग्य, शिक्षण, आर्थिक सक्षमीकरण आणि राजकीय सहभागाच्या आधारे लिंग असमानता मोजली जाते. यामध्ये महिलांविषयीच्या तीन मुख्य परिमाणांचा समावेश आहे:
'जननक्षम आरोग्य:' प्रसूती मृत्यु दर, गर्भनिरोधकांचा वापर आणि प्रजनन आरोग्य सेवांचे प्रमाण.
'सक्षमिकरण:' साक्षरता दर, माध्यमिक आणि तृतीय शिक्षणातील महिलांचे प्रमाण आणि संसदीय जागांमध्ये महिलांचे प्रतिनिधित्व.
'श्रमबाजारातील सहभाग:' श्रमबाजारातील महिलांचे प्रमाण, वेतन अंतर आणि व्यवस्थापकीय पदांमध्ये महिलांचे प्रतिनिधित्व.
बाकीचे पर्याय या तीन प्रमुख परिमाणांचा समावेश करत नाहीत, त्यामुळे ते चुकीचे आहेत.

मानव विकास अहवाल 2010 मध्ये 'विविध परिमाण दारिद्य निर्देशांक' (MPI) सादर करण्यात आला. हा निर्देशांक आर्थिक, आरोग्य आणि शिक्षण या तीन मुख्य परिमाणांवर आधारित आहे. MPI कमी विकसित देशांमध्ये दारिद्याचे संपूर्ण माप प्रदान करतो आणि विकसनशील देशांमध्ये दारिद्र्यावर प्रगतीचा मागोवा घेण्यासाठी एक साधन म्हणून वापरला जातो.
इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
जागतिक बँकने 'आंतरराष्ट्रीय गरिबी रेषा' मांडली आहे.
नियोजन मंडळ एक सरकारी संस्था आहे जी आर्थिक नियोजनावर लक्ष केंद्रित करते.
रिझर्व बँक ऑफ इंडिया ही भारताची केंद्रीय बँक आहे.

लिंग विषमता निर्देशांक हा महिला आणि पुरुषांमधील आरोग्य, सबलीकरण आणि श्रमशक्ती सहभागामध्ये असलेल्या विषमतेचे मापन करतो. शिक्षण, अपेक्षित आयुर्मान आणि ज्ञान ही आरोग्य, सबलीकरण आणि श्रमशक्ती सहभागाचे उपाय आहेत, परंतु ते स्वतंत्र बाबी नाहीत. त्यामुळे, पर्याय 2 आणि 3 चुकीचे आहेत. पर्याय 1 हा बरोबर आहे कारण तो आरोग्य, सबलीकरण आणि श्रमशक्ती सहभागावर स्पष्टपणे लक्ष केंद्रित करतो. पर्याय 4 हा चुकीचा आहे कारण ते इतर पर्यायांमधील बाबींचा समावेश करतो.

अविनाशी विकासाचे प्राथमिक उद्दिष्ट्य पर्यावरणाचे जतन आहे. हे समाजाच्या विविध गरजा भागवताना नैसर्गिक संसाधनांचे जतन करण्यावर भर देते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
दरवाढीशियाय आर्थिक विकास अविनाशी नसतो, कारण ते पर्यावरणीय हानीच्या किंमतीवर आर्थिक वाढीवर भर देतो.
स्थिर आर्थिक विकास पर्यावरणाच्या जतनावर थेट लक्ष केंद्रित करत नाही.
वरीलपैकी कोणतेही नाही हा एक चुकीचा पर्याय आहे कारण पर्यावरणाचे जतन अविनाशी विकासाचे एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

बरोबर उत्तर: अ आणि ब दोन्ही विधाने बरोबर आहेत.
'स्पष्टीकरण:'
'विधान अ:' आर्थिक वाढ, ज्याला निरपेक्ष वाढ म्हणूनही ओळखले जाते, म्हणजे अर्थव्यवस्थेचे आउटपुटमध्ये वाढ झाल्याने एकूण वस्तू आणि सेवांची किंमत वाढणे. हे आर्थिक विकासासाठी आवश्यक पहिले पाऊल आहे, ज्यात सतत आणि समावेशक वाढाचा समावेश होतो.
'विधान ब:' ट्रिकलिंग डाऊन सिद्धांत हा सुचवतो की अमीरांना फायदा होणारे धोरण अखेरीस सामान्य लोकांना फायदा पोहोचवेल. तथापि, ही कल्पना सिद्ध झाली आहे की ही आर्थिक वाढ निर्माण करू शकते परंतु आर्थिक विकास नाही.

पर्याय (a) चुकीचा आहे कारण अमेरिका, युके, फ्रान्स, जपान आणि कॅनडाची सरासरी आयु अपेक्षा 2007 मध्ये 80 होती, 84 नव्हे. बाकीचे पर्याय अहवालातील माहितीवर आधारित आहेत, म्हणून ते योग्य आहेत.

बरोबर उत्तर '(iv) (iii) (ii) (i)' आहे.
मानवी विकास निर्देशांक (HDI) अधिक HDI क्रमांकासह देश अधिक विकसित असल्याचे सूचित करते. दिलेल्या जोड्यांमध्ये, जपानला सर्वात जास्त HDI क्रमांक (101) आहे, म्हणून तो पर्याय (iv) मध्ये आहे. पाकिस्तानचा HDI क्रमांक 136 आहे, म्हणून तो पर्याय (iii) मध्ये आहे. भारतचा HDI क्रमांक 146 आहे, म्हणून तो पर्याय (ii) मध्ये आहे. आणि चीनचा HDI क्रमांक 10 आहे, म्हणून तो पर्याय (i) मध्ये आहे.

विकासाचे निर्देशक विविध प्रकारचे असतात जे विकासाच्या वेगवेगळ्या पैलूंना मापतात. विकासाचे निर्देशक म्हणजे उत्पन्न निर्देशांक (अ), उत्पन्नेतर निर्देशांक (ब), आणि मानवी विकास निर्देशांक (डी) यांचा समावेश असलेला समूह आहे.
यापैकी सामाजिक आणि राजकीय विकास निर्देशांक (क) हा स्वतंत्र निर्देशक नाही, परंतु विस्तृत मानवी विकास निर्देशांकाचा एक भाग आहे. त्यामुळे, बरोबर उत्तर "अ, ब आणि डे" आहे, कारण ते विकासाच्या तीन मुख्य श्रेणींना मापतात: उत्पन्न, उत्पन्नेतर, आणि मानवी विकास.

प्रादेशिक असमतोल म्हणजे विविध क्षेत्रांमध्ये आर्थिक विकासातील फरक. हे फरक विविध निर्देशकांमधून मोजले जाऊ शकतात, ज्यामध्ये खालील सर्व पर्याय समाविष्ट आहेत:
'निव्वळ राज्यांतर्गत उत्पन्न:' हे क्षेत्राच्या आर्थिक आउटपुटचे मापन करते.
'निव्वळ राज्यांतर्गत दरडोई उत्पन्न:' हे क्षेत्रातील रहिवाशांच्या आर्थिक कल्याणाचे मापन करते.
'गुंतवणूकीचे कल:' हे क्षेत्रातील आर्थिक विकासासाठी गुंतवणूक आकर्षित करण्याची क्षमता दर्शवते.
'पायाभूत सुविधांची असमानता:' हे क्षेत्रातील विकासासाठी आवश्यक असलेल्या पायाभूत सुविधांमधील फरक दर्शवते.
म्हणूनच, यापैकी सर्व पर्याय प्रादेशिक असमतोलाचे निर्देशक आहेत, आणि त्यामुळे बरोबर उत्तर 'यापैकी सर्व' आहे.

मानवी भांडवल निर्देशांक हा श्रमीकांच्या आणि त्यांच्या पुढील पिढ्यांच्या उत्पादकतेचा निर्देशांक आहे, म्हणून विधान 'अ' बरोबर आहे. हा निर्देशांक शून्य आणि एक यांच्यामध्ये असतो, म्हणून विधान 'ब' देखील बरोबर आहे. म्हणून, दोन्ही विधाने बरोबर आहेत.

बरोबर उत्तर: फक्त अ, ब आणि क
आर्थिक विकासाचे सामाजिक निर्देशक हे समाजाच्या प्रगती आणि कुशलतेचे माप आहेत. शिक्षण, आरोग्य आणि अन्न हे मानवी भांडवलाची गुणवत्ता सुधारण्याशी संबंधित आवश्यक घटक आहेत, जे आर्थिक वाढीस हातभार लावते.
पर्याय ड, स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न (GNI) ची वृद्धी, आर्थिक विकासाचा एक आर्थिक निर्देशक आहे, सामाजिक निर्देशक नाही.

मानवी विकास निर्देशांक हा जीवनाची गुणवत्ता मापणारा एक निर्देशांक आहे, ज्याची गणना दीर्घ आणि निरोगी जीवन, शिक्षणाची संधी आणि योग्य जीवनमान या तीन परिमाणांच्या आधारे केली जाते. लिंग असमानता ही मानवी विकास निर्देशांकात विचारात घेतलेली नाही, कारण निर्देशांक जीवनाचे विविध पैलूंचे मूल्यमापन करतो आणि लिंग असमानता ही जीवन स्तराचा एक स्वतंत्र पैलू मानली जाते.

जेव्हा देशामध्ये लैंगिक भेद केला जातो, तेव्हा महिलांना शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगारच्या संधींमध्ये मर्यादित प्रवेश असतो. यामुळे महिलांचे GDP मध्ये योगदान कमी होते. परिणामी, GDI, जो महिला आणि पुरूषांचे सामाजिक विकासाचे संयुक्त उपाय मोजतो, HDI पेक्षा कमी असेल. कारण HDI लैंगिक भेद विचारात घेत नाही.
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
जेव्हा लैंगिक भेद केला जात नाही, तेव्हा महिला आणि पुरुषांचे सामाजिक विकास समान असतो, त्यामुळे GDI आणि HDI समान किंवा जवळजवळ समान असतात.
जेव्हा लैंगिक समता संविधानिकरित्या सुनिश्चित केली जाते, तरीही प्रत्यक्षात लैंगिक भेद असू शकतो, ज्यामुळे GDI HDI पेक्षा कमी असतो.

वरील सर्वांना हे उत्तर बरोबर आहे कारण आर्थिक विकास वृद्धीच्या उच्च दरास, रोजगारक्षमतेच्या विस्तारास आणि गरीबीच्या रेषेखालील लोकसंख्येत घट होण्यास कारणीभूत ठरतो. वृद्धीचा उच्च दर अधिक उत्पादन आणि उत्पन्नाकडे नेतो, रोजगारक्षमतेचा विस्तार लोकांना काम करण्याची आणि उत्पन्न मिळविण्याची अधिक संधी प्रदान करतो आणि गरीबीच्या रेषेखालील लोकसंख्येत घट सुधारणेच्या प्रक्रियेत योगदान देऊन समाजातील जीवनमानात सुधार करण्याकडे निर्देश करते.

बरोबर उत्तर: वरीलपैकी सर्व
स्पष्टीकरण:
लिंगभाव असमानता निर्देशांक (GII) हा एक संयुक्त सूचक आहे जो लिंगभाव असमानतेची तीव्रता मोजतो. हे सूचक आरोग्य, सक्षमीकरण, आणि श्रम बाजार भागीदारी क्षेत्रांमधील लिंगभाव फरक विचारात घेते. GII चे उच्च मूल्य उच्च असमानता सूचित करते. सक्षमीकरणाचे महत्त्वाचे मापन म्हणून प्रत्येक लिंगगटाला संसदीय जागांचा वाटा GII द्वारे विचारात घेतला जातो. म्हणूनच, सूचीबद्ध सर्व विधाने GII ला लागू आहेत.

मानव विकास अहवाल, 2010 हा संयुक्त राष्ट्रांचा विकास कार्यक्रम (UNDP) द्वारे प्रकाशित केला गेला होता. या अहवालात बहुआयामी दारिद्रय निर्देशांक (MPI) सादर करण्यात आला होता, जो आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान यांच्या विविध पैलूंवर आधारित होता. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
'जागतिक बँक:' HDI (मानवी विकास निर्देशांक) सादर करते.
'नियोजन आयोग:' MPI सादर करत नाही.
'भारतीय रिझर्व्ह बँक:' आर्थिक आकडेवारी गोळा करते आणि विश्लेषित करते, पण MPI सादर करत नाही.

बरोबर उत्तर: (b), (c)
मानव विकास अहवाल 1995 मध्ये लिंग विषयक दोन नवीन निर्देशांक लागू करण्यात आले:
लिंग संबंधित विकास निर्देशांक (GDI): हा निर्देशांक स्त्रियांचे शिक्षण, स्वास्थ्य आणि आर्थिक सक्षमीकरण या बाबतीतील पुरुषांच्या तुलनेत स्थिती दर्शवतो.
लैंगिक सक्षमीकरण मापन (GEM): हा निर्देशांक स्त्रियांच्या निर्णय घेण्याच्या क्षमते, आर्थिक आणि सामाजिक सक्षमीकरण यावर केंद्रित आहे.
(a) लैंगिक असमानता निर्देशांक आणि (d) लैंगिक तफावत निर्देशांक हे निर्देशांक मानव विकास अहवाल 1995 मध्ये वापरले गेले नव्हते.

बरोबर उत्तर आहे 'केरळ'.
केरळ हे भारतातील तुलनात्मक कमी प्रतिव्यक्ती उत्पन्नासह उच्च मानव विकास निर्देशांकाचे राज्य आहे. हे उच्च साक्षरता दर, आरोग्य सुविधा आणि जीवनावधी यासारख्या मानवी कल्याणाच्या बाबतीत उल्लेखनीय प्रगती दर्शवते.
बाकी पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
'महाराष्ट्र' आणि 'गुजरात' हे तुलनात्मक उच्च प्रतिव्यक्ती उत्पन्न असलेली राज्ये आहेत.
'पंजाब' हे उच्च प्रतिव्यक्ती उत्पन्न आणि मानव विकास निर्देशांकात चांगले कामगिरी करणारे राज्य आहे.

बाकी सर्व पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते नागवणुकीचे अवास्तव दर दर्शवतात. अर्थशास्त्रात, नागवणुकीचा दर सामान्यत: 33.3% म्हणून परिभाषित केला जातो, जेव्हा एका कुटुंबाची उत्पन्नाची 33.3% रक्कम अत्यावश्यक गरजा (जसे की भोजन, निवारा आणि वस्त्र) पूर्ण करण्यासाठी वापरली जाते. या दरापेक्षा जास्त नागवणुकीचा दर गरिबीचा स्पष्ट संकेत मानला जातो.

बरोबर उत्तर '4 3 1 2' आहे.
मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हा देशांच्या मानवी विकासाचे मोजमाप करणारा निर्देशांक आहे, जो जीवन प्रतीक्षा, साक्षरता दर आणि प्रति व्यक्ती उत्पन्न यांवर आधारित असतो. HDI चे वर्गीकरण पुढीलप्रमाणे आहे:
अतिउच्च मानव विकास निर्देशांक (HDI 0.8 आणि च्या वर)
उच्च मानव विकास निर्देशांक (HDI 0.7 ते 0.8 )
मध्यम मानव विकास निर्देशांक (HDI 0.5 ते 0.7 )
निम्न मानव विकास निर्देशांक (HDI 0.5 च्या कमी)
या वर्गीकरणानुसार, नॉर्वे अतिउच्च मानव विकास निर्देशांक गटात येतो, ब्राझील उच्च मानव विकास निर्देशांक गटात येतो, भारत मध्यम मानव विकास निर्देशांक गटात येतो आणि नायजर निम्न मानव विकास निर्देशांक गटात येतो.

मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हा देशांच्या मानवी विकासाचे मापन करतो. तो दीर्घ आणि निरोगी आयुष्य (जीडीपी प्रति व्यक्ती), प्रौढ साक्षरतेच्या संदर्भातील ज्ञान (औसत शालेय वर्षे आणि अपेक्षित शालेय वर्षे) यांचे सरासरी यश मोजतो. क पर्याय (दारिद्य रेषेखालील लोकसंख्येची टक्केवारी) HDI द्वारे मापले जात नाही. म्हणून, बरोबर उत्तर अ आणि ब फक्त आहे.

बरोबर उत्तर:' स्त्रिया आर्थिक अणि राजकीय क्षेत्रांमध्ये सक्रीय सहभाग घेऊ शकत आहेत काय?
'स्पष्टीकरण:'
"लिंग सक्षमीकरण परिणाम" ही संज्ञा आर्थिक, राजकीय आणि सामाजिक क्षेत्रांमध्ये स्त्रियांच्या सहभागाचे आणि सक्षमीकरणाचे मापन करते. यात आर्थिक आणि राजकीय निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग, तसेच त्यांच्या आर्थिक आणि राजकीय संधी आणि संसाधनांवर प्रवेश समाविष्ट आहे.
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते लिंग सक्षमीकरणाच्या फक्त विशिष्ट घटकांचे प्रतिनिधित्व करतात:
'स्रियांचे आयुर्मान अधिक आहे' हे सार्वत्रिक सत्य नसून ते अनेक घटकांवर अवलंबून असते.
'स्रियांच्या साक्षरतेचा आणि रोजगाराचा दर अधिक आहे' हे आंशिकदृष्ट्या खरे असले तरी देखील ते आर्थिक आणि राजकीय क्षेत्रांमधील त्यांच्या सहभाग दर्शवत नाही.
'लिंग दर हा स्त्रियांच्या बाजूने आहे' हे देखील सार्वत्रिक सत्य नसून ते अनेक देशांमध्ये स्त्रियांच्या बाजूने नाही आहे.

मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हा राहणीमान, आरोग्य आणि शिक्षण यांचा संयुक्त निर्देशांक आहे. हे प्रत्येक देशातील नागरिकांच्या सरासरी प्राप्ती, आयुर्मान आणि शैक्षणिक पातळी यावर आधारित असते. तर, राहणीमानाचे मोजमाप दरडोई स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) याच्या आधारे केले जात नाही. त्यामुळे, केवळ विधान अ बरोबर आहे आणि ब चुकीचे आहे.

युएनडीपीच्या 2009 च्या अहवालानुसार, भारताचा मनुष्यबळ विकास निर्देशांकामध्ये क्रमांक 134 होता. हा क्रमांक त्या देशांच्या तुलनेत होता ज्यांनी अहवालासाठी डेटा सबमिट केला होता. पर्याय 81, 139 आणि 154 चुकीचे आहेत कारण ते संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाच्या 2009 च्या अहवालात नोंदवलेल्या भारताच्या मनुष्यबळ विकास निर्देशांकाशी जुळत नाहीत.

पर्याय (a), (b), (c) बरोबर आहे कारण लिंगसापेक्ष विकास निर्देशांक (GDI) स्त्रियांचे अपेक्षित आयुर्मान, स्त्रियांची प्रौढ साक्षरता दर आणि शाळामध्ये नावनोंदणी गुणोत्तर आणि स्त्रियांचे दरडोई उत्पन्न या तीन पैलूंचा विचार करतो. पर्याय (a) आणि (b) महिलांशी संबंधित शिक्षण आणि आरोग्याचा विचार करतात, तर पर्याय (c) आर्थिक सक्षमीकरणाचा विचार करतो. पर्याय (d) शेतात काम करणार्‍या महिलांच्या टक्केवारीचा विचार केला जात नाही कारण हा GDI मध्ये समाविष्ट पैलू नाही.

लिंगभाव सबलीकरण मापन (GEM) महिलांच्या क्षमतापेक्षा त्यांच्या संधी आणि परिस्थितींवर लक्ष केंद्रित करते. मानव विकास निर्देशांक, मानव दारिद्रय निर्देशांक आणि दारिद्रय तफावत निर्देशांक आर्थिक कल्याण आणि विकासाच्या पातळीवर केंद्रित असतात, तर लिंगभाव सबलीकरण मापन विशेषतः लिंग-आधारित असमानतेचा विचार करते.

आर्थिक विकासाचे सामाजिक निर्देशक असे आहेत जे समाजाच्या स्थितीचे मूल्यमापन करतात आणि विकासाशी संबंधित असतात. आर्थिक विकासाशी संबंधित सामाजिक निर्देशकांमध्ये शिक्षण, अन्न सुरक्षा आणि स्वच्छता यांचा समावेश होतो.
'शिक्षण:' शिक्षित समाज अधिक उत्पादक असतो आणि आर्थिक विकासाला चालना देतो.
'अन्न:' अन्न सुरक्षा ही विकासाची एक मूलभूत गरज आहे कारण ते सर्वसामान्य आरोग्य आणि कार्यक्षमतेला समर्थन देते.
'स्वच्छता:' स्वच्छता आणि स्वच्छतेच्या सुविधा आरोग्य आणि कल्याण सुधारतात, ज्यामुळे आर्थिक विकासाला योगदान मिळते.
स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न (जीएनपी) वाढ हा आर्थिक विकासाचा आर्थिक निर्देशक आहे, परंतु तो सामाजिक निर्देशक नाही. म्हणून, पर्याय "फक्त ब" चुकीचा आहे.

बरोबर उत्तर आहे: केवळ (a).
युनायटेड नेशन्स डेव्हलपमेंट प्रोग्राम (यूएनडीपी)चा 2014 चा मानव विकास अहवाल लिंगभेद निर्देशांक (GDI) द्वारे 152 देशांमध्ये भारताला 127 व्या क्रमांकावर ठेवतो. याचा अर्थ भारतात लिंग असमानता अधिक आहे. तथापि, त्याच अहवालानुसार, मानव विकास निर्देशांकात (HDI) भारत 187 पैकी 165 व्या क्रमांकावर आहे. म्हणजेच, भारतातील एकूण मानवी विकास जगात सरासरीच्या खाली आहे, परंतु लिंग असमानतेच्या तुलनेत हा क्रमांक अधिक चांगला आहे.

फक्त 1/3 लोकसंख्याच बहुआयामी दारिद्रय अनुभवत आहे. बहुआयामी दारिद्रय हे केवळ आर्थिक दारिद्र्यापलीकडे जाते आणि शिक्षण, आरोग्य आणि राहणीमानाच्या प्रवेशासारख्या अनेक अ आयामांचा विचार करते. अहवाल असे सांगतो की 109 देशांमध्ये 1/3 लोकसंख्या, म्हणजे सुमारे 2.2 अब्ज लोक बहुआयामी दारिद्र्यात जगतात. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते लोकसंख्येच्या चुकीच्या प्रमाणाचे प्रतिनिधित्व करतात जे बहुआयामी दारिद्रय अनुभवत आहे.

बरोबर उत्तर - पर्याय :- अ, ब आणि क
मानवी विकास निर्देशांक (HDI) सरासरी प्राप्त मुलभूत बाबी निर्देशकाचे मोजमाप करतो जे खालील आहेत:
अ. सरासरी आयुर्मानावर आधारित दीर्घ आणि सुदृढ जीवन
ब. साक्षरतेवर आधारित ज्ञान
क. राहणीमानाचा चांगला दर्जा
HDI हे एक संयुक्त उपाय आहे जे विकासाच्या वेगवेगळ्या पैलूंचे प्रतिनिधित्व करते, ज्यामध्ये दीर्घ आणि सुदृढ जीवन, ज्ञान आणि राहणीमानाचा दर्जा यांचा समावेश होतो. त्यामुळे, अ, ब आणि क सर्व पर्याय हे HDI चे घटक आहेत.

PQLI मानवी विकासाच्या भौतिक गुणवत्तेचे मोजमाप आहे आणि त्यामध्ये अपेक्षित आयुर्मान, बाल मृत्यूदर आणि साक्षरता या घटकांचा विचार केला जातो. दरडोई उत्पन्न हा आर्थिक घटक आहे, जो PQLI चा घटक नाही.

बरोबर उत्तर: (iv) (i) (ii) (iii)
एम.पी.आय. (बहु-आयामी दारिद्र्य सूचकांक) मध्ये 10 निर्देशकांचा वापर केला जातो, त्यामुळे (iv) बरोबर आहे.
एम.पी.आय. मध्ये दीर्घायुष्य, ज्ञान आणि योग्य जीवनमान यांचा समावेश आहे, त्यामुळे (i) बरोबर आहे.
एम.पी.आय. मध्ये शिक्षण आणि आरोग्यावरील खाजगी खर्चाचा समावेश आहे, त्यामुळे (ii) बरोबर आहे.
एम.पी.आय. मध्ये सार्वत्रिक मूलभूत उत्पन्न (UBI)चा विचार केला जात नाही, त्यामुळे (iii) चुकीचे आहे.

बरोबर उत्तर आहे पर्याय - ऑस्ट्रेलिया, नॉर्वे, स्वित्झरलँड , डेन्मार्क.
संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवी विकास निर्देशांका (HDI) नुसार, जे अपेक्षित आयुमर्यादा, शिक्षण आणि उत्पन्न यांचे मोजमाप करते, 2015 मध्ये पृथ्वीतलावर वास्तव्यासाठी अनुक्रमे प्रथम चार सर्वोत्तम देश खालीलप्रमाणे आहेत:
1. ऑस्ट्रेलिया
2. नॉर्वे
3. स्वित्झरलंड
4. डेन्मार्क
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते HDI रँकिंगशी जुळत नाहीत.

कृषी उत्पादकता ही मानव विकास निर्देशांक मापनात वापरली जाणारी निर्देशक नाही. मानव विकास निर्देशांक व्यक्तींचे आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान यांचे मापन करतो, तर कृषी उत्पादकता हे आर्थिक विकासाचे मापन आहे.

लिंग समक्षीकरण उपाय (GEM) हा एक निर्देशांक आहे जो स्त्रियांना आर्थिक आणि राजकीय निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत सहभागी होण्याची आणि प्रभावित करण्याची क्षमता मोजतो. हा निर्देशांक त्यांचे कमाईदार काम, निर्णय घेणे आणि राजकीय प्रतिनिधित्व या क्षेत्रांमध्ये त्यांच्या भूमिकेच्या आधारे मोजला जातो. इतर पर्याय या निर्देशांकाच्या वैशिष्ट्यांशी संबंधित नाहीत. त्यामुळे, बरोबर उत्तर आहे: स्त्रिया आर्थिक व राजकीय क्षेत्रात क्रियाशीलपणे सहभागी होऊ शकतात की नाही.

अमर्त्य सेन आणि गाऊलेट डी यांनी वर्णन केलेल्या विकासाच्या महत्त्वाच्या मूल्यांमध्ये मानवी क्षमतांवर भर दिला आहे. त्यांच्या दृष्टिकोनात, उपजीविका, स्वतःबद्दल आदर, स्वातंत्र्य, क्षमता आणि अधिकार ही मूल्ये मानवी विकासासाठी आवश्यक आहेत.
अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
पर्याय 2 मध्ये आरोग्य आणि शिक्षण यासारख्या मूलभूत गरजा समाविष्ट आहेत, परंतु मानवी क्षमतांवर भर दिला नाही.
पर्याय 3 मूलभूत गरजांवर लक्ष केंद्रित करतो, परंतु मानवी विकासासाठी आवश्यक असलेल्या क्षमतांना संबोधित करत नाही.
पर्याय 4 आर्थिक विकासावर लक्ष केंद्रित करतो, परंतु मानवी क्षमता आणि कल्याणांवर भर दिला नाही.

मानवी दारिद्रय निर्देशांक (HPI) हे मानवी विकासात अडचणींना मोजण्याचा एक संयुक्त उपाय आहे. यात खालील 3 आयाम मापले जातात:
1. दीर्घ आणि निरोगी आयुष्य: जन्मवेळी अपेक्षित आयुर्मान
2. ज्ञान आणि माहिती: साक्षरता दर आणि शालेय उपस्थिती
3. योग्य राहणीमान: जीवनस्तर, पोषण आणि स्वच्छता
पर्याय (a), (b) आणि (c) हे मानवी दारिद्रय निर्देशांकाच्या 3 आयामांशी जुळतात. पर्याय (d) "सामाजिक विशेष" HPIचा भाग नाही. त्यामुळे, बरोबर उत्तर आहे: (a), (b) आणि (c) योग्य

बरोबर उत्तर आहे "मेहबूब-उल्-हक" कारण राष्ट्रीय उत्पन्नाऐवजी मानवी विकास निर्देशांक सादर करण्यात त्यांची प्रमुख भूमिका होती. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण:
ए.के. सेन हे अमर्त्य सेन म्हणून ओळखले जातात आणि त्यांनी मानवी विकास दृष्टिकोनाच्या विकासात योगदान दिले.
मेघनाद देसाई हे एक भारतीय अर्थतज्ञ होते आणि त्यांनी आर्थिक विकासावर लिहिले होते पण विशेषतः मानवी विकास निर्देशांकाच्या विकासात गुंतले नव्हते.
वरौलपैकी कोणीही नाही हा पर्याय चुकीचा आहे कारण मेहबूब-उल्-हक यांनी मानवी विकास निर्देशांकाच्या विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली होती.

लिंग असमानता निर्देशांक हा स्त्रियांच्या तीन महत्त्वाच्या परिमाणांचे मोजमाप करतो - पुनरुत्पादी आरोग्य, सशक्तीकरण आणि श्रमबाजारात सहयोग. इतर पर्याय फक्त समानते किंवा सशक्तीकरणावर लक्ष केंद्रित करतात, असमानतेचे संपूर्ण स्पेक्ट्रम नाही.

HDR 2011 नुसार, भारताचा HDI 1980 मध्ये 0.344 होता, 2005 मध्ये 0.504 आणि 2011 मध्ये 0.547 होता.
पर्याय 1 बरोबर आहे कारण ते दिलेल्या HDR 2011 डेटासशी जुळते.
पर्याय 2, 3 आणि 4 चुकीचे आहेत कारण ते HDR 2011 डेटासशी जुळत नाहीत.

रस्ते व ग्रामीण विकास निर्देशांकाचा घटक नाही. निर्देशांक हा एक सांख्यिकीय माप आहे जो एखाद्या विशिष्ट देश किंवा प्रदेशाच्या सामाजिक आणि आर्थिक विकास दर्शवतो. सामान्यतः मानवी विकास निर्देशांकात वापरले जाणारे घटक अपेक्षित आयुष्यमान, साक्षरता आणि बालमृत्यू सारखे वैयक्तिक कल्याणाशी संबंधित आहेत.

मानव विकास निर्देशांक (HDI) हा युनायटेड नेशन्स डेव्हलपमेंट प्रोग्रामने देशांच्या समाज-आर्थिक विकासाच्या मोजमापासाठी विकसित केलेला एक निर्देशांक आहे. हा निर्देशांक तीन मुख्य घटकांवर आधारित आहे: आरोग्य, शिक्षण आणि जिवनमानक.
HDIच्या 2013 च्या अहवालानुसार, नॉर्वेने (d) सर्वाधिक HDI स्कोअर नोंदवला. त्यानंतर अमेरिका (c), जपान (b) आणि दक्षिण कोरिया (a) यांचा क्रमांक लागतो. म्हणून, बरोबर उत्तर (d), (c), (b), (a) आहे.

नॉर्वे हे 2015 मध्ये मानवी विकास अहवालानुसार मानवी विकास निर्देशांकात प्रथम क्रमांकावर होता. हे पर्याय बरोबर आहे कारण त्यात मानवी विकास निर्देशांकामध्ये नॉर्वेचा उच्च रँकिंग प्रतिबिंबित होते, जो शिक्षण, आरोग्य आणि जीवनमान यासारख्या घटकांचा विचार करून मोजला जातो. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ऑस्ट्रेलिया 5 व्या, अमेरिका 13 व्या आणि इंग्लंड 26 व्या क्रमांकावर होते.

मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हा संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाद्वारे मानवी विकासाचे मोजमापन करण्यासाठी वापरला जातो. HDI मध्ये जीवन प्रत्याशा, साक्षरता दर आणि प्रति व्यक्ती सकल राष्ट्रीय उत्पन्न या तीन उप-सूचकांचा समावेश आहे. स्थूल विकास निर्देशांक (GDI) हा एक जुना निर्देशांक आहे जो आता वापरला जात नाही आणि लिंग संबंधी विकास निर्देशांक (GDI) हा HDI चा एक उप-सूचक आहे. म्हणून, फक्त (c) पर्याय चुकीचा आहे.

मानव विकास निर्देशक (HDI) हे एक संयुक्त राष्ट्रांनी विकसित केलेले मेट्रिक आहे जे देशांच्या मानवी विकासाचे मूल्यांकन करते. HDI चे तीन मूलभूत घटक आहेत:
'जन्माच्या वेळचे अपेक्षित आयुर्मान:' हे एक देशातील नवजात बालकाच्या जन्मावेळी अपेक्षित आयुष्याचे एक माप आहे.
'प्रौढ साक्षरता दर:' हे वयाने 15 किंवा त्याहून अधिक वय असलेल्या आणि वाचणे आणि लिहिणे जाणणाऱ्या व्यक्तींचे प्रमाण आहे.
'स्थूल शिक्षण प्रवेश दर (CER):' हे माध्यमिक आणि तृतीय शिक्षणातील विद्यार्थ्यांची संख्या आहे.
'दरडोई स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (GDP):' हे देशाची एकूण वार्षिक उत्पादनाचे लोकसंख्येने विभाजन केलेले आहे.
बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते HDI चे घटक नाहीत:
आरोग्य, शिक्षण आणि पर्यावरणावरील खर्च.
दारिद्रय रेषेखालील लोकसंख्या, दारिद्रय रेषेवरील लोकसंख्या आणि निवासाची व्यवस्था.
सरासरी आयुर्मान, प्रौढ साक्षरता दर आणि राष्ट्रीय उत्पन्न.

मानवी साधनसंपत्ती विकास हा लोकांच्या शिक्षण, आरोग्य आणि कौशल्यात सुधारणाशी संबंधित आहे. साक्षरता शिक्षणाचा एक महत्त्वाचा निर्देशांक आहे, जो खूप कमी वयस्क लोकांना वाचण्यास आणि लिहिण्यास सक्षम असल्याचा दाखला देतो. भौगोलिक, आर्थिक आणि राजकीय विकास इतर प्रकारचे विकास आहेत जे साक्षरताशी अप्रत्यक्षपणे संबंधित असू शकतात, परंतु ते थेट शिक्षण गुणवत्तेचे निर्देशक नाहीत.