भारताच्या 2010-11 च्या आर्थिक सर्वेक्षणानुसार, रेल्वे संगणकीकृत प्रवासी आरक्षणव्यवस्था 2,222 ठिकाणी उपलब्ध होती. हा आकडा अन्य पर्यायांना तुलना केल्यावर प्रदान केलेल्या पर्यायांमध्ये सर्वात कमी आहे.

भारतात सर्वात जास्त विदेशी प्रत्यक्ष गुंतवणूक ऊर्जा क्षेत्रात आहे. ही गुंतवणूक प्रामुख्याने पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू आणि नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतांमध्ये केली जाते. इतर क्षेत्रे जसे की दळणवळण, वाहतूक आणि पर्यटन तुलनेने कमी विदेशी प्रत्यक्ष गुंतवणूक आकर्षित करतात.

"स्वच्छ भारत मोहिमे" चा उद्देश 2 ऑक्टोबर 2019 पर्यंत उघड्यावर शौचमुक्त भारत घडविणे होता. या मोहिमेमध्ये देशभरातील सर्व ग्रामीण घरांना स्वच्छतागृहे उपलब्ध करून देण्यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले होते. उघड्यावर शौचमुक्त भारत तयार करणे हे या मोहिमेचे प्रमुख ध्येय होते.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* पर्याय 1 आणि 3 हे उघड्यावर शौचमुक्त भाताचे वेगळे मुद्दे देते, परंतु स्वच्छ भारत मोहिमेचा उद्देश 2019 पर्यंत हे ध्येय साध्य करणे होता.
* पर्याय 2 संपूर्ण स्वच्छताचा उद्देश सांगतो, जो स्वच्छ भारत मोहिमेपेक्षा व्यापक संकल्पना आहे.

बरोबर उत्तर: फक्त अ, ब आणि ड

स्पष्टीकरण:

* "सेतू भारतम कार्यक्रम"ची सुरुवात 2007 मध्ये झाली होती, 2016 मध्ये नाही.
* जहाजबांधणी मंत्रालयाची स्थापना 2019 मध्ये झाली होती, 2012 मध्ये नाही.
* भारतीय वाहतूक क्षेत्रामध्ये 12 प्रमुख बंदरे आहेत, 9 नाही.

PMBJP (प्रधानमंत्री भारतीय जनऔषधि परियोजना) चा संबंध जेनरिक औषधांशी आहे. जेनरिक औषधे ही ब्रँडेड औषधांची स्वस्त पर्यायी औषधे आहेत जी त्यांच्या गुणवत्तेसाठी मान्यताप्राप्त आहेत. NHDP आणि PMGSY रस्ते बांधकामाशी संबंधित आहेत, तर PMBJP आरोग्यसेवा क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करते.

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम अशासकीय संस्थांच्या मार्फत नागरी सुविधा ग्रामीण भागात पोहोचविण्याचा कार्यक्रम 'सुविधा' सुचवणारे एकमेव पर्याय आहेत. इतर पर्याय, जसे की डॉ. मनमोहन सिंग, राजीव गांधी आणि इंदिरा गांधी, असे कोणतेही कार्यक्रम सुचवले नाहीत.

फक्त (c) हा पर्याय अयोग्य आहे कारण महामार्ग बांधणी हा भारत निर्माण कार्यक्रमाच्या ग्रामीण विकास घटकांचा भाग नाही. या कार्यक्रमात पिण्याचे पाणी आणि स्वच्छता, ग्रामीण गृहनिर्माण आणि ग्रामीण विद्युतीकरण या ग्रामीण विकास घटकांवर लक्ष केंद्रित केले होते.

एकात्मिक ग्रामीण विकास योजना ही गरिबांना उत्पादक साधने आणि कौशल्ये हस्तांतरीत करण्यासाठी आणि स्वयंरोजगार निर्मितीसाठी डिझाइन केलेली आहे. ही योजना शेतमजूर, छोटे शेतकरी, भूमिहीन शेतमजूर आणि कारागीर यांच्यासारख्या ग्रामीण गरिबांना त्यांचे उत्पन्न वाढविण्यात आणि त्यांचा जीवनमान सुधारण्यात मदत करणे हे उद्दिष्ट ठेवते. पर्याय (a) आणि (b) यात हे दोन्ही उद्दिष्टे समाविष्ट आहेत, तर पर्याय (c) (वेतन रोजगार) आणि (d) (दुष्काळ प्रभावित शेतकरी) हे एकात्मिक ग्रामीण विकास योजनेचे प्राथमिक उद्दिष्टे नाहीत.

"बांधा चालवा आणि हस्तांतरित करा" (BOT) हा एक करार आहे ज्याअंतर्गत एक खाजगी कंपनी एखादे प्रकल्प बांधते, चालवते आणि विशिष्ट कालावधीनंतर सरकारला हस्तांतरित करते. राष्ट्रीय महामार्ग कायदा 1995 हे असे करार नियंत्रित करणारा कायदा आहे. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण त्यांचा BOT प्रकल्पांशी संबंध नाही:

* राज्य महामार्ग कायदा 1994 हा राज्य महामार्गांच्या विकास आणि देखभालीवर लक्ष केंद्रित करतो.
* BOT कायदा 1993 हा अस अस्तित्वात नाही.
* खाजगीकरण कायदा 1991 हा सरकारी कंपन्यांच्या खाजगीकरणशी संबंधित आहे.

बरोबर उत्तर आहे **सिंध-सुलतान-साहिब**.

भारतातील पहिली रेल्वे, जी बोरीबंदर ते ठाणे या दरम्यान 1853 मध्ये धावली होती, तिला वर नमूद केलेल्या तीन इंजिनांनी ओढले होते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते इतर रेल्वे किंवा इंजिनांची नावे आहेत.

वरील सर्व विधाने बरोबर आहेत.

(a) आर्थिक पायाभूत सुविधा उत्पादन आणि वितरण प्रक्रियेमध्ये महत्वपूर्ण भूमिका बजावतात, जसे की रस्ते, पूल आणि रेल्वे.

(b) सामाजिक पायाभूत सुविधा, जसे की शिक्षण आणि आरोग्य सेवा, उत्पादन प्रक्रियेला बाहेरून समर्थन देतात, कारण ते कार्यक्षम कामगार शक्ती तयार करतात.

(c) संपर्क पद्धती, जसे की दूरसंचार आणि इंटरनेट, आर्थिक आणि सामाजिक पायाभूत सुविधा या दोन्हींसाठी आवश्यक आहेत, कारण ते वस्तू आणि सेवांच्या निर्मिती आणि वितरणासाठी तसेच माहितीच्या देवाणघेवाणासाठी आवश्यक आहेत.

तिन्ही विधाने बरोबर आहेत ही उत्तरे बरोबर आहे कारण :

* राष्ट्रीय जल धोरण 2002 पर्यावरणीय चिंतांवर भर देतो, जे विधान अ मध्ये म्हटल्याप्रमाणे आहे.
* हे लाभार्थींच्या सहभागावर जोर देते, जसे विधान ब मध्ये नमूद केले आहे.
* हे खाजगी क्षेत्राच्या सहभागाच्या माध्यमातून जल संसाधन प्रकल्पांच्या नियोजन, विकास आणि व्यवस्थापनाला प्रोत्साहित करते, जसे विधान क मध्ये नमूद केले आहे.

मुंबई-पुणे जलद मार्ग 93 कि.मी. लांबीचा आहे. बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* 83 कि.मी. ही मुंबई-अहमदाबाद राष्ट्रीय महामार्गाची लांबी आहे.
* 103 कि.मी. ही मुंबई-नाशिक राष्ट्रीय महामार्गाची लांबी आहे.
* 113 कि.मी. ही मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्गाची लांबी आहे.

पर्याय (d) व (e) बरोबर आहे.

संदेश वहनातील अत्याधुनिक साधनांमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो, तर पोस्ट व तार सेवा आणि वर्तमानपत्र ही पारंपारिक आणि मागासलेली साधने आहेत.

पर्याय 'केवळ अ' बरोबर आहे कारण 'वार्तावली' हे डी डी न्यूज वाहिनीचे बातमी नियतकालिक आहे. तर पर्याय 'केवळ ब' चुकीचा आहे कारण 'वार्तावली' हिंदी बातमीपत्र नाही. पर्याय 'अ व ब दोन्ही' आणि 'एकही नाही' हे दोन्ही पर्याय चुकीचे आहेत, कारण यामध्ये एक विधान बरोबर आहे आणि एक चुकीचे आहे.

मध्यप्रदेश हे बरोबर उत्तर आहे कारण "ज्ञानदूत इंटरनेट सेवा" ही मध्यप्रदेश सरकारची एक योजना आहे जी राज्यभरात इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी प्रदान करण्यासाठी सुरू करण्यात आली होती. केरळ, तमिळनाडू आणि गुजरात या राज्यांमध्ये अशी योजना नाही.

बरोबर उत्तर (a), (b), (c), (d), (e) हे आहे.

भारत निर्माण कार्यक्रम 2005 मध्ये ग्रामीण भागात समाविष्ट केलेल्या पायाभूत सुविधांमध्ये जलसिंचन, ग्रामीण रस्ते, ग्रामीण निवारा, ग्रामीण पाणीपुरवठा, ग्रामीण विद्युतीकरण आणि ग्रामीण दूरध्वनी या सर्व गोष्टींचा समावेश आहे. उर्वरित पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते कार्यक्रमातील सर्व पायाभूत सुविधा कव्हर करत नाहीत.

पर्याय "अ, ब आणि क" बरोबर आहे कारण हे विधान 2021 च्या युनिसेफच्या कुटुंब पाहणी अहवालात नमूद केले आहे.

* अ) 220 कोटी मुले आणि तरुणांना निश्चित इंटरनेट सुविधा उपलब्ध नाही हे योग्य आहे.
* ब) केवळ ग्रामीण भागातील मुलांना इंटरनेट सुविधा उपलब्ध आहे हे चुकीचे आहे.
* क) 25 पेक्षा अधिक देशांनी 2021 च्या फेब्रुवारीपर्यंत शाळा बंद ठेवल्या आहेत हे योग्य आहे.

2009 मध्ये, आंतरराष्ट्रीय एअरपोर्टस परिषदेने आंतरराष्ट्रीय प्रवासी वाहतूक श्रेणीमध्ये 5-15 दशलक्ष प्रवासी हाताळणाऱ्या विमानतळांसाठी शमशाबाद, हैदराबाद येथील राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळाला जगातील सर्वोत्कृष्ट म्हणून गौरवले होते. हे विमानतळ त्याच्या प्रभावी आणि सुलभ प्रवासी अनुभवासाठी ओळखले जाते, जसे की लांब प्रतीक्षा वेळ नसणे, कार्यक्षम सुरक्षा तपासणी आणि प्रवासी-अनुकूल सुविधा.

भारतीय दूरसंचार जाळे हे संपूर्ण जगात **दुसऱ्या** क्रमांकाचे आहे. हे जाळे 1.2 अब्जाहून अधिक वापरकर्त्यांसह मोठे आणि गतिमान आहे. अत्यंत विकसित तंत्रज्ञान, व्यापक कव्हरेज आणि किफायतशीर किमती यामुळे भारताचे दूरसंचार जाळे जगात दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.

विद्युतीकरणामुळे रेल्वेचा प्रवास अधिक कार्यक्षम आणि पर्यावरणस्नेही बनतो. दिलेल्या माहितीनुसार, रेल्वे अंतर 64460 किमी आहे. बरोबर उत्तर सुमारे 30% आहे, जे सुमारे 19338 किमी विद्युतीकरण झालेल्या रेल्वे अंतराशी जुळते. हे इतर पर्यायांपेक्षा अधिक अचूक आहे जे वास्तविक विद्युतीकरण टक्क्यावारीपेक्षा जास्त आहेत.

"भारत निर्माण" कार्यक्रम ग्रामीण भागात पायाभूत सुविधा पुरवण्यावर केंद्रित आहे. रस्ते, दूरसंचार जोडणी आणि निवास हे पायाभूत सुविधांचे महत्त्वाचे भाग आहेत, कारण ते परिवहन, संवाद आणि आवासासाठी आवश्यक आहेत. आरोग्य सुविधा देखील महत्त्वाची आहे, पण ती पायाभूत सुविधाच्या पारंपारिक व्याख्येत येत नाही. म्हणून, (a), (b) आणि (d) हे योग्य घटक आहेत.

वरीलपैकी सर्व पर्याय बरोबर आहेत कारण राष्ट्रीय जलविद्युत शक्ती महामंडळ, परमाणू शक्ती महामंडळ आणि राष्ट्रीय उष्णता शक्ती महामंडळ हे भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम आहेत जे वीज निर्मितीमध्ये गुंतलेले आहेत.

अब्दुल कलाम हे भारताचे माजी राष्ट्रपती होते जे त्यांच्या "इंडिया 2020" दृष्टिकोनासाठी ओळखले जात. हा दृष्टिकोन ग्रामीण भारताच्या विकासावर भर देत होता, ज्यामध्ये शहरी सुखसोयींचा समावेश होता. इतर पर्याय हे अर्थशास्त्रज्ञ किंवा राज्यपाल आहेत ज्यांच्याशी ग्रामीण विकासाच्या या विशिष्ट दृष्टिकोनाशी संबंध नाही आहे.

बरोबर उत्तर: अ आणि क दोन्ही

विधान 'अ' बरोबर आहे कारण भारतीय पायाभूत सुविधा वित्तीय कंपनी मर्यादित (IIFCL) ची स्थापना वास्तविक 2006 मध्ये झाली होती.

विधान 'ब' चुकीचे आहे कारण IIFCL पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना दीर्घकालीन वित्त पुरवते, अल्पकालीन नाही.

विधान 'क' बरोबर आहे कारण भारतीय पायाभूत सुविधा प्रकल्प निधी (IIPF) ची स्थापना डिसेंबर 2007 मध्ये झाली होती.

सौर शक्ती ही सूर्यापासून प्राप्त होणारी ऊर्जा आहे जी पारंपरिक स्रोतांसारखी नाही जी मर्यादित आणि क्षीण होणारे आहेत. सौर ऊर्जा अक्षय आणि व्यापरेत्तर असल्यामुळे ती पारंपरिक जीवाश्म इंधनांना पर्याय म्हणून उभारली जाते.

युरोपियन समुदायाने भारत सरकारच्या 'सर्व शिक्षा अभियान' (एस.एस.ए.), 'राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य मिशन' (एन.आर.एच.एम.) आणि 'जननक्षमता आणि बाल आरोग्य कार्यक्रम' (आर.सी.एच.) या सर्व कार्यक्रमांना अनुदान प्रदान केले आहे. म्हणून, योग्य उत्तर आहे 'वरील सर्व'.

बरोबर उत्तर 175 GW आहे कारण भारताने 2022 पर्यंत 175 गीगावॅट नूतनीकरण करण्यायोग्य ऊर्जा उत्पादनाचे लक्ष्य ठेवले आहे.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत:

* 100 GW: हे भारताचे 2022 पर्यंत सौर ऊर्जा उत्पादनाचे लक्ष्य आहे, नूतनीकरण करण्यायोग्य ऊर्जा नाही.
* 50 GW: हे भारताचे 2022 पर्यंत पवन ऊर्जा उत्पादनाचे लक्ष्य आहे.
* 225 GW: हे भारत सरकारने 2030 पर्यंत नूतनीकरण करण्यायोग्य ऊर्जा उत्पादनाचे लक्ष्य ठेवले आहे, 2022 नाही.

परिच्छेदानुसार, महाराष्ट्राच्या ‘व्हिजन 2030’ पत्रिकेनुसार, सामाजिक पायाभूत सुविधांविषयी खालील मुद्दे योग्य आहेत:

* डॉक्टर-लोकसंख्या गुणोत्तर: 1:1418
* बाल लिंग गुणोत्तर: 894
* पाईपाद्वारे पाणी पुरवठा व्यवस्थेने लाभार्थी लोकसंख्येची टक्केवारी: 84.9
* प्रति वर्ग खोली शालेय विद्यार्थी संख्या: 31

म्हणून, बरोबर उत्तर आहे: केवळ अ, ब आणि क.

टेलीफोन खात्याचा व्यवसाय 'भारत संचार निगम लिमिटेड'कडे 2000 मध्ये हस्तांतरित करण्यात आला होता. या हस्तांतरणामुळे टेलीफोन क्षेत्राचे उदारीकरण झाले आणि खाजगी कंपन्यांना या क्षेत्रात प्रवेश करण्याची परवानगी मिळाली. या हस्तांतरणाचा भारतीय दूरसंचार उद्योगावर खोलवर परिणाम झाला आणि त्यामुळे भारतीय लोकांसाठी दूरसंचार सेवा अधिक सुलभ आणि परवडणारी बनली.

दोन्ही विधाने बरोबर आहेत कारण:

अ) नेशनल इलेक्ट्रिक मोबिलिटी मिशन योजना (NEMMP) चा उद्देश इंधन बचत आणि कर्ब उत्सर्जन कमी करणे हा आहे.

ब) फास्टर ऑडोप्शन अँड मॅन्युफॅक्चरिंग ऑफ (हायब्रीड) इलेक्ट्रीक वेईकल्स (FAME) ही केंद्रीय योजना आहे जी इलेक्ट्रिक वाहनांच्या दत्तक आणि उत्पादनाचा प्रचार करते.

पेट्रोलियम कॉन्झर्क्हेशन रिसर्च असोशिएशन (PCRA) ही अर्थव्यवस्थेच्या विविध क्षेत्रांमध्ये उर्जा कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी कार्यरत असलेली राष्ट्रीय स्तरावरील सरकारी संस्था आहे. इंडियन पेट्रोकेमिकल लि. आणि हिंदूस्थान पेट्रोकेमिकल लि. पेट्रोकेमिकल कंपन्या आहेत, तर नॅशनल थर्मोपॉवर कं पनी ही विद्युत उत्पादन आणि वितरण कंपनी आहे. त्यामुळे ते या प्रश्नाचे उत्तर नाहीत.

ग्रामीण पायाभूत सुविधा विकास निधीची स्थापना 1995-96 मध्ये केंद्र सरकारने विद्यमान ग्रामीण पायाभूत सुविधा प्रकल्प पूर्ण करण्यासाठी राज्य सरकारांना कर्ज उपलब्ध करून देण्यासाठी उचललेले योग्य पाऊल आहे.

नाबार्डची स्थापना 1982 मध्ये झाली होती, तर सघन ग्रामीण विकास कार्यक्रम हे 1980 मध्ये सुरू करण्यात आले होते. त्यामुळे या दोन पर्याय चुकीचे आहेत.

जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट (JNPT) हे भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर वाहतूक बंदर आहे कारण ते कंटेनरचे सर्वाधिक हँडलिंग करते. मुंबई पोर्ट ट्रस्ट, चेन्नई पोर्ट ट्रस्ट आणि कोलकाता पोर्ट ट्रस्ट ही सर्व मोठी बंदर आहेत, परंतु JNPT त्यांच्यापेक्षा कंटेनर वाहतुकीत सर्वाधिक आहे.

पर्याय 'अ आणि ब दोन्हीही' हा बरोबर आहे कारण :-

राष्ट्रीय उज्ज्वल भारत कार्यक्रमामध्ये सर्वांसाठी माफक दरात उन्नत ज्योती (LED) (उजाला), उजागरण आणि राष्ट्रीय ग्रामीण विद्युतीकरण कार्यक्रम, राष्ट्रीय रस्ते विद्युतीकरण कार्यक्रम (SLNP) आणि भयमुक्त शहर-व्हिलेज (सुरक्षित शहर) सारख्या अनेक योजनांचा समावेश आहे.

राष्ट्रीय दूरसंचार धोरण 1994 चे उद्दीष्ट शहरी भागांमध्ये दर 500 लोकसंख्येमागे एक लोकप्रिय दूरध्वनी केंद्र (पीसीओ) उपलब्ध करून देणे होते. हे उद्दिष्ट शहरी भागातील लोकसंख्येच्या दूरध्वनी प्रवेशाला सुलभ करण्यासाठी होते. उद्दिष्टाप्रमाणे, दर 500 लोकसंख्येमागे एक पीसीओ उपलब्ध असेल, तर शहरी भागातील लोकांना दूरध्वनी सुविधा सोयीस्करपणे उपलब्ध होईल.

प्युरा प्रतिमान हा ग्रामीण पुनरुत्थानासाठी डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांनी दिलेला दृष्टिकोन आहे कारण तो स्थिरतेवर भर देतो, पर्यावरणाचे रक्षण, आणि ग्रामीण समुदायांचे सक्षमीकरण, ज्यामुळे दीर्घकालीन विकास व समृद्धी सुनिश्चित होते.

बरोबर उत्तर **(a), (c) आणि (d)** आहे.

राष्ट्रीय संप्रेषण धोरण (2018) ची उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत:

* **(a) डिजिटल सबलीकरण:** देशातील सर्व क्षेत्रांमध्ये डिजिटल तंत्रज्ञानाचा व्यापक वापर वाढवणे.
* **(c) सर्वांना ब्रॉडबँड सेवेचा पुरवठा:** देशातील सर्व नागरिकांना स्वस्त आणि विश्वासार्ह ब्रॉडबँड इंटरनेट सेवेचा प्रवेश प्रदान करणे.
* **(d) जागतिक मूल्यसाखळीत भारताचे योगदान वाढवणे:** डिजिटल अर्थव्यवस्थेच्या वाढीद्वारे भारताचे जागतिक अर्थव्यवस्थेतील योगदान वाढवणे.

उद्दिष्ट **(b) भारताच्या स्थूल देशांतर्गत उत्पादनात डिजिटल संप्रेषणाचा वाटा पर्यंत वाढवणे** हा राष्ट्रीय संप्रेषण धोरणाचा भाग नाही.

दीन दयाळ उपाध्याय ग्राम ज्योती योजना (डी डीयूजेवाई) ही केंद्र सरकारची ग्रामीण विद्युतीकरण योजना आहे जी 2015 मध्ये सुरू करण्यात आली होती. या योजनेचा उद्देश सर्व पात्र ग्रामीण कुटुंबांना खात्रीशीर आणि परवडणाऱ्या दरात वीज पुरवठा करणे आहे. उज्ज्वल डिसकॉम अश्युरन्स योजना (उज्ज्वल डीआयआरईपी) ही वीज वितरण कंपन्यांना आर्थिक सहाय्य प्रदान करणारी योजना आहे. एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रम (आयआरडीपी) ही सरकारची ग्रामीण उदरनिर्वाहात मदत करणारी योजना आहे. प्रधानमंत्री उज्वला योजना ही स्वयंपाकासाठी एलपीजी कनेक्शन प्रदान करणारी योजना आहे.

प्रधानमंत्री ग्रामोदय योजनेत विद्युतीकरणाचा समावेश नव्हता. ही योजना आरोग्य, प्राथमिक शिक्षण आणि पिण्याचे पाणी यांना प्राधान्य देत होती. विद्युतीकरणाची जबाबदारी अल्पसंख्यक मंत्रालयाच्या दीनदयाल उपाध्याय ग्राम ज्योती योजनेला देण्यात आली होती.

(a) आणि (b) विधान बरोबर आहेत.

(a) विधान बरोबर आहे कारण जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय शहरी सुधारणा अभियान 3 डिसेंबर, 2005 रोजी सुरू झाले होते.

(b) विधान बरोबर आहे कारण या अभियानात शहरातील पायाभूत सेवांमध्ये पाणी पुरवठा, स्वच्छता, परिवहन, ऊर्जा आणि इतर सेवांचा एकात्मिक विकासावर भर देण्यात आला होता.

(c) विधान चुकीचे आहे कारण शहरी आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधा सुधारणा कार्यक्रम (IURDIPT) हे या अभियानाचा भाग नव्हते.

शेतीतून वाया जाणारे घटक हे अपरंपरागत उर्जास्रोत नाहीत. ते जैवमासचे एक प्रकार आहेत, जे एक पारंपारिक उर्जास्रोत आहे. सौरउर्जा, पवनउर्जा आणि भरती ओहोटीपासून उर्जा हे सर्व अपरंपरागत उर्जास्रोत आहेत कारण ते पारंपारिक जीवाश्म इंधनांवर अवलंबून नाहीत आणि नवीकरणीय आहेत.

पर्याय "फक्त अ योग्य आहे" हा बरोबर आहे कारण 31 मार्च, 2019 रोजी भारताची रस्ते वाहतूक नेटवर्क जगातील दुसरी सर्वात मोठी असल्याचे नमूद केले आहे, तर विधान "ब" 2019-20 आणि 2020-21 दरम्यान रस्ते बांधणीच्या प्रमाणात वाढीचा संदर्भ देते. पर्याय "फक्त ब योग्य आहे" चुकीचा आहे कारण ते "अ" विधानाकडे दुर्लक्ष करते, तर "दोन्ही अ आणि ब चूक आहेत" आणि "दोन्ही अ आणि ब योग्य आहेत" हे चुकीचे आहेत कारण विधान "अ" योग्य आहे.

पश्चिम बंगालमधील रानिगंज येथे 1774 मध्ये भारतातील पहिली कोळसा खाण सुरू झाली. इतर पर्याय हे भारतातील प्रमुख कोळसा उत्पादक राज्य असले तरी, ते रानिगंजच्या आधी कोळसा खाणीच्या सुरुवातीशी संबंधित नाहीत.

**बरोबर उत्तर:** अ आणि ब फक्त

**स्पष्टीकरण:**

सार्वजनिक खाजगी भागीदारी (पीपीपी) हे एक धोरण आहे जे खाजगी कंपन्यांच्या पायाभूत सुविधा विकास आणि व्यवस्थापनात सहभागास प्रोत्साहित करते. हे धोरण दोन प्रमुख उद्देश साध्य करण्यासाठी स्वीकारले आहे:

* **पायाभूत सुविधा उभारणीसाठी खाजगी भांडवल आकर्षित करणे:** सार्वजनिक क्षेत्राप्रमाणे खाजगी क्षेत्र देखील पायाभूत सुविधा उभारणीसाठी गुंतवणूक करू शकते, ज्यामुळे सरकारची आर्थिक भार कमी होतो.
* **ग्राहक उपयुक्त सेवाची कार्यक्षमता सुधारणे:** खाजगी भागधारकांकडे हमखास सेवा गुणवत्ता सुधारण्याची आणि कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी आर्थिक प्रेरणा असते, जे शेवटी ग्राहकांना फायदा करते.

फक्त ब आणि क हे पर्याय बरोबर आहेत कारण:

* **विधान अ चुकीचे आहे:** प्रमुख बंदरे भारतीय बंदर प्राधिकरणाच्या (IPA) अंतर्गत येतात, केंद्र सरकार आणि राज्य सरकारांच्या अंतर्गत नाही.
* **विधान ब बरोबर आहे:** बिगर-प्रमुख बंदरे संबंधित राज्य सरकारद्वारे व्यवस्थापित आणि प्रशासित केली जातात.
* **विधान क बरोबर आहे:** लहान बंदरांचे व्यवस्थापन आणि विकास लघू बंदर मंडळ (SMB), राष्ट्रीय बंदर मंडळाचा उपक्रम, याद्वारे केले जाते.

**वरील तिन्ही** पर्याय बरोबर आहे कारण:

* विधान **अ** बरोबर आहे कारण जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय शहरी सुधारणा अभियान 3 डिसेंबर, 2005 ला सुरू झाले.
* विधान **ब** बरोबर आहे कारण अभियानाचे उद्दिष्ट शहरातील पायाभूत सेवांच्या एकात्मिक विकासावर भर देणे हे आहे.
* विधान **क** बरोबर आहे कारण उपक्रमात पात्र क्षेत्रांमध्ये सार्वजनिक व खाजगी भागीदारीत पार्किंग सुविधा आणि ऐतिहासिक वारसा दर्जा मिळालेल्या प्रदेशांचा विकास यांचा समावेश आहे.

वरील सर्व पर्याय सार्वजनिक खाजगी भागीदारीच्या (PPP) स्वरूपाचे आहेत, जिथे खाजगी कंपन्या सरकारसोबत पायाभूत सुविधा प्रकल्प विकसित करण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी भागीदार होतात.

* **बी.ओ.टी. (बांधा-वापरा-हस्तांतरित करा):** खाजगी कंपनी पायाभूत सुविधा बांधते, त्याचा वापर काही काळासाठी करते आणि नंतर ते सरकारला हस्तांतरित करते.
* **बी.ओ.एल.टी. (बांधा-मालक व्हा-भाडे पट्ट्याने द्या-हस्तांतरित करा):** खाजगी कंपनी पायाभूत सुविधा बांधते, त्याची मालकी घेते, ते सरकारला भाडे देते आणि काही काळानंतर ते सरकारला हस्तांतरित करते.
* **बी.ओ.ओ.टी. (बांधा-मालक व्हा-वापरा-हस्तांतरित करा):** खाजगी कंपनी पायाभूत सुविधा बांधते, त्याची मालकी घेते, ती वापरते आणि काही काळानंतर ते सरकारला हस्तांतरित करते.
* **बी.ओ.ओ. (बांधा-मालक व्हा-वापरा):** खाजगी कंपनी पायाभूत सुविधा बांधते, त्याची मालकी घेते आणि ती वापरते, परंतु ते सरकारला हस्तांतरित करत नाही.
* **बी.एल.टी. (बांधा-भाडे पट्ट्याने द्या-हस्तांतरित करा):** खाजगी कंपनी पायाभूत सुविधा बांधते, ते सरकारला भाडे देते आणि नंतर ते सरकारला हस्तांतरित करते.

वरील सर्व पर्याय बरोबर आहेत कारण नैसर्गिक साधनसामग्रीमध्ये जमीन, पाण्याचे स्रोत आणि हवामानचा समावेश होतो. जमीन शेती आणि बांधकामासाठी आवश्यक आहे, पाण्याचे स्रोत पिण्याचे पाणी, सिंचन आणि उद्योगांसाठी आवश्यक आहेत, आणि हवामान शेती, ऊर्जा उत्पादन आणि पर्यटनावर प्रभाव टाकते.

कोलकाता हे पूर्वेकडील एक उत्तम नैसर्गिक बंदर म्हणून ओळखले जाते कारण ते हुगली नदीच्या किनाऱ्यावर आहे आणि त्याला हुगली नदी मुखाजवळ एक विस्तृत आणि खोल पात्र आहे. यामुळे मोठ्या जहाजांना बंदराला येऊन जाणे सुलभ होते. मुंबई हे एक नैसर्गिक बंदर आहे, परंतु ते पूर्वेकडे नाही. कोचीन हे दक्षिणेकडील एक नैसर्गिक बंदर आहे आणि कांडला हे पश्चिमेकडील एक नैसर्गिक बंदर आहे.

विधाने अ आणि ब दोन्ही चुकीची आहेत. उज्ज्वल योजना मे 2015 मध्ये सुरू झाली, नोव्हेंबर मध्ये नाही. तसेच, या योजनेचा भर वितरण कंपन्यांची वीज देयके आणि संकलनातील कार्यक्षमता सुधारण्यावर नाही, तर घरगुती आणि व्यावसायिक वापरकर्त्यांना एलईडी बल्ब वाटप करून ऊर्जा वापर कमी करण्यावर आहे.

आर्थिक पायाभूत सुविधांमध्ये शारीरिक पायाभूत सुविधा आणि मानवी पायाभूत सुविधा यांचा समावेश होतो. पर्याय 2 मध्ये नमूद केलेल्या बाबी म्हणजे शारीरिक पायाभूत सुविधा (सिंचन, ऊर्जा, परिवहन, संचार) आणि मानवी पायाभूत सुविधा (बँका, वित्त, विमा, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान).

इतर पर्यायांमध्ये काही मानवी पायाभूत सुविधा (आरोग्य, स्वच्छता, शिक्षण) समाविष्ट आहेत, परंतु काही शारीरिक पायाभूत सुविधा समाविष्ट नाहीत, त्यामुळे ते चुकीचे आहेत.

"पोस्टल इंडेक्स नंबर (PIN)" 1972 मध्ये सुरू करण्यात आला, तेव्हा अ) "POSTAL INDEX NUMBER-PIN" आणि क) "शीघ्र टपाल सेवा -SPS" ही जोडी योग्य आहे. तसेच, "जलद मेल सेवा (QMS)" 1986 मध्ये सुरू करण्यात आली, तेव्हा ब) "जलद मेल सेवा -QMS" आणि 2) "1986" ही जोडी योग्य आहे.

पर्याय (b) बरोबर आहे कारण 2013-14 मध्ये तोटा झालेल्या पहिल्या पाच केंद्रीय सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये स्टेट ट्रेडिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (STCI)चा समावेश होता. तर विधान (a) चुकीचे आहे कारण 2013-14 मध्ये किफायतशीर ठरलेल्या पहिल्या पाच उपक्रमांमध्ये NMDC आणि BSNLचा समावेश नव्हता.

बरोबर उत्तर आहे **वरीलपैकी सर्व**.

रस्ते वाहतूकीच्या प्रमुख समस्यांमध्ये रस्ते विकासाची मंदगती, रस्त्यांचा निकृष्ट दर्जा, विषम वितरण आणि उच्च वाहतूक खर्च या सर्व गोष्टींचा समावेश होतो.

* **रस्ते विकासाची मंदगती:** भारत आणि जगभरातील अनेक देशांमध्ये रस्ते विकासाची मंदगती आहे, ज्यामुळे वाहतूक कोंडी आणि प्रवासाच्या कालावधीत वाढ होते.

* **निकृष्ट दर्जा:** चुकीचे डिझाइन, कमी दर्जाचे साहित्य आणि अपुरी देखभाल यामुळे अनेक रस्त्यांचा दर्जा खराब असतो, ज्यामुळे वाहने आणि पायाभूत सुविधांना नुकसान होते.

* **विषम वितरण:** शहरी भागात रस्ते अधिक विकसित असतात, तर ग्रामीण भागात अत्यल्प सेवा असतात. यामुळे ग्रामीण भागातील वाहतूक समस्या आणि आर्थिक विकासात अडचणी येतात.

* **उच्च वाहतूक खर्च:** रस्ते विकासासाठी आर्थिक निधीचा अभाव, अक्षम वाहतूक व्यवस्थापन आणि इंधनाचे वाढते दर यामुळे वाहतूक खर्च वाढतो.

N.H. - 5 हा राष्ट्रीय महामार्ग भारतातील महाराष्ट्र राज्यातून जात नाही. हा महामार्ग भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरून उत्तरेकडील आंध्र प्रदेश, ओरिसा आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांमधून जातो. त्यामुळे, N.H. - 5 हा पर्याय बरोबर आहे. उर्वरित पर्याय (N.H. - 6, N.H. - 7 आणि N.H. - 8) हे सर्व राष्ट्रीय महामार्ग महाराष्ट्र राज्यातून जातात.

धातू खनिजे ही जैविक संसाधने नाहीत कारण ते सजीवांपासून प्राप्त होत नाहीत. जैविक संसाधने ही सजीवांपासून जसे की वनस्पती, प्राणी आणि सूक्ष्म जीवांपासून प्राप्त होतात, तर धातू खनिजे हे पृथ्वीच्या कवचातील अकार्बनिक सामग्री आहेत.

व्यावसायिकेत्तर ऊर्जा स्रोत हा पारंपरिक ऊर्जा स्रोत आहे ज्यासाठी कोणतेही औद्योगिक उत्पादन किंवा प्रक्रिया आवश्यक नाही. त्यामध्ये जळाऊ लाकूड (सरपण) आणि पशूंचे शेण यांचा समावेश आहे. कोळसा, लिग्नाइट, तेल आणि वायू हे व्यावसायिक ऊर्जा स्रोत आहेत, जे औद्योगिक प्रक्रियांचा वापर करून मिळवले जातात.

बीएसएनएल (भारत संचार निगम लिमिटेड) ची स्थापना 1 ऑक्टोबर 2000 रोजी झाली होती. त्यामुळे, अ बरोबर आहे.

बीएसएनएल ही पूर्णपणे सरकारी मालकीची कंपनी आहे. त्यामुळे, ब चूक आहे.

म्हणून, फक्त अ बरोबर आहे हे उत्तर योग्य आहे.

सागरमाला विकास कंपनी मर्यादित ही 2016 मध्ये स्थापन झाली (अ चूक आहे). सागरमाला अंतर्गत प्रकल्प खाजगी किंवा सार्वजनिक खाजगी भागीदारी पद्धतीने अंमलात आणले जातात (ब बरोबर आहे).

"पर्यंत रेल्वेमार्गाची प्रगती कि.मी. होती" या प्रश्नाचे बरोबर उत्तर "63974" आहे. हे उत्तर बरोबर आहे कारण आतापर्यंत बांधण्यात आलेल्या एकूण रेल्वेमार्गाची लांबी 63,974 किमी आहे, तर इतर पर्याय या लांबीच्या जवळपासांची पण अचूक आकडेवारी दर्शवत नाहीत.

प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजनेचे सर्वात महत्वाचे उद्दिष्ट सर्व प्रकारच्या हवामानामध्ये तगून रहातील अशा प्रकारचे रस्ते, रस्ते नसलेल्या व 500 किंवा त्याहून जास्त लोकसंख्या असलेल्या ग्रामीण भागामध्ये बांधणे हे आहे कारण हे रस्ते वर्षभर दळणवळण सुलभ करतात आणि ग्रामीण भागातील शेती आणि इतर आर्थिक क्रियाकलापांना चालना देतात.

प्राथमिक सुविधांमध्ये गुंतवणूक केल्यामुळे आर्थिक वाढ वाढते. त्यामुळे पायाभूत सुविधांचा पुरेसा साठा उद्योगांना काम करायला आणि लोकांना रोजगार निमिर्तीसाठी आवश्यक असतो.

प्राथमिक सुविधांची गुणवत्ता आणि प्रमाण यांचा उत्पन्नातील असमानताशी जोड आहे. चांगल्या पायाभूत सुविधा असलेले क्षेत्र अधिक आर्थिक वाढ आणि विकासाचे साक्षीदार होऊ शकतात, ज्यामुळे उत्पन्न असमानता कमी होते.

जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय शहरी नूतनीकरण मोहीम (JNNURM) ही एक शहरी पायाभूत सुविधांचा विकास आणि गृहनिर्माण तसेच झोपडपट्टी सुधारणे यावर लक्ष केंद्रित करणारी योजना आहे. म्हणून, दोन्ही पर्याय बरोबर आहेत.

ग्रामीण भागात शहरी सुविधा पुरविणे (PURA) हा कार्यक्रम ग्रामीण भागात सामाजिक सुविधा सुधारण्यावर केंद्रित आहे, ज्यात शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि पायाभूत सुविधा यांचा समावेश होतो. या कार्यक्रमात भौतिक, डिजीटल आणि आर्थिक जोडणीचा समावेश नाही.

वरील सर्व विधान बरोबर आहेत.

* "अ" बरोबर आहे कारण दूरदर्शन 1982 मध्ये एक राष्ट्रीय प्रसारक म्हणून स्थापित झाले होते.
* "ब" बरोबर आहे कारण दूरदर्शनवरील पहिला कार्यक्रम "कृषि दर्शन" हा होता.
* "क" बरोबर आहे कारण 26 मे 2015 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी डी.डी. किसान हा टेलीव्हिजन चॅनेल सुरू केला होता.

पर्याय "अ आणि ब दोन्ही" बरोबर आहे. कारण:

* विधान अ चुकीचे आहे कारण 73 व्या घटनादुरुस्तीचा निर्णय ग्रामीण विकासासाठी नव्हे तर पंचायती राज संस्थांना सक्षम करण्यासाठी घेण्यात आला होता.
* विधान ब चुकीचे आहे कारण 73 व्या घटनादुरुस्तीनुसार पंचायती राज संस्थांच्या कार्यक्षेत्रात 29 विषय/घटक समाविष्ट करण्यात आले होते, 19 नाही.

रस्ते वाहतूक ही प्रदूषणाचा एक प्रमुख स्रोत आहे, कारण हे वाहने हवेत हानिकारक वायू आणि आवाजाचा एक मोठा प्रमाणात उत्सर्जन करतात. त्यामुळे, पर्याय (a) बरोबर आहे.

पर्याय (b) चुकीचा आहे कारण भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या रस्ते वाहतूक नेटवर्क्सपैकी एक आहे, जे देशभर पसरलेले आहे.

भारतीय सार्वजनिक स्वास्थ्य खबरदारी पायाभूत सुविधांच्या द्वितीयक पातळीवर समाज स्वास्थ्य केंद्रांचे स्थान आहे. या रचनात्मक युक्तिवादात, प्राथमिक पातळी ही लहान आरोग्य केंद्रे आणि उपकेंद्रे आहेत, तर तृतीयक पातळी ही विशेष रुग्णालये आहेत. द्वितीयक पातळी, ज्यामध्ये समाज स्वास्थ्य केंद्रे प्रवेश करतात, त्यात समुदायांना विस्तृत आरोग्य सेवांचा समावेश असतो, जसे की औषधोपचार, जन्मपूर्व काळजी आणि आपत्कालीन सेवा.

नैसर्गिक साधनसामग्रीत पाणी, वनसंपत्ती आणि खाणी या तीन घटकांचा समावेश होतो. या संसाधनांना नैसर्गिक म्हटले जाते कारण ते निसर्गानेच निर्माण झालेली आहेत आणि मानवी प्रयत्नांशिवाय उपलब्ध आहेत. लोकसंख्या नैसर्गिक साधनसामग्रीचा भाग नाही, कारण ते मानवी प्रयत्नांचा परिणाम आहे.

बरोबर उत्तर: अ, ब आणि ड

स्पष्टीकरण:
भारत सरकारने 2006 मध्ये ग्रामीण विद्युतीकरणाचे धोरण जाहीर केले जे तीन उद्दिष्टांवर आधारित होते:

* (अ) सर्व कुटुंबधारकांना विजेचा पुरवठा करणे.
* (ब) दर्जेदार आणि विश्वसनीय वीजपुरवठा किफायतशीर दराने उपलब्ध करणे.
* (ड) विजेचा किमान वापर करणे.

पर्याय (क) वीजपुरवठ्यावर नियंत्रण ठेवणे हा या धोरणाचा भाग नव्हता.

भारत निर्माण कार्यसूची मध्ये पाणीपुरवठा, गृहनिर्माण आणि रस्तेबांधणी या तिन्ही बाबींचा समावेश होतो कारण या पायाभूत सुविधा आर्थिक विकास आणि समाजाच्या प्रगतीसाठी आवश्यक आहेत. उलटपक्षी, बंदरबांधणी हा पर्याय चुकीचा आहे कारण तो भारत निर्माण कार्यसूचीचा भाग नाही.

दीनदयाल उपाध्याय ग्राम ज्योती योजना' ही योजना ग्रामीण भारताला विद्युत जोडणी पुरवण्यासाठी राबवली जाते (अ). ती 25% राज्य सरकार आणि 75% केंद्र सरकार द्वारे पुरस्कृत केली जाते (क). ब पर्याय चुकीचा आहे कारण योजना पूर्णपणे केंद्र सरकारद्वारे पुरस्कृत नाही, तर क पर्याय चुकीचा आहे कारण योजना फक्त दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबांसाठी नाही.

भारतीय रेल्वे ही बाजारातील वाहतूकीचा एक मोठा भाग आहे, परंतु त्याला अपुरे क्षमता जाळे आणि पायाभूत सुविधांच्या समस्यांना सामोरे जावे लागते. रेल्वे वाहतुकीचा बाजार हिस्सा थोडासाच वाढला आहे (पर्याय a), परंतु हा दावा अचूक नाही कारण रेल्वे अजूनही वाहतुकीचा एक प्रमुख मार्ग आहे. पर्याय (a) चुकीचा आहे कारण रेल्वे वाहतूकीचा बाजार हिस्सा थोडासाच वाढला आहे हे विधान अचूक नाही. पर्याय (b) बरोबर आहे कारण अपुरे क्षमता जाळे आणि पायाभूत सुविधांच्या समस्या हे भारतीय रेल्वेच्या सामोरे येणारे वास्तविक आव्हाने आहेत.

(b) फक्त बरोबर आहे कारण राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य मोहीम (NRHM) 12 एप्रिल 2005 रोजी सुरू करण्यात आली होती, 2015 मध्ये नव्हे. तसेच, NRHM चा हेतू आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण कार्यक्रमांना बळकटी देणे हा आहे.

नुतनीकरण करता येणाऱ्या ऊर्जेचे स्त्रोत ते आहेत जे नैसर्गिकरित्या पुनर्भरण केले जाऊ शकतात. त्यामध्ये व्यापारी ऊर्जा (जसे की सूर्यप्रकाश, पाणी आणि वारा) आणि बिगरव्यापारी ऊर्गा (जसे की जळाऊ लाकूड, बायोमास) यांचा समावेश होतो. पेट्रोलियम हा एक जीवाश्म इंधन आहे जो नुतनीकरण करता येत नाही, कारण तो कोट्यवधी वर्षांच्या कालावधीत तयार झाला आहे आणि त्याचा पुनर्भरण नैसर्गिकरित्या होऊ शकत नाही.

भारतातील पायाभूत सुविधा विकासाचे वैशिष्ट्य म्हणजे वरील सर्व पर्याय आहेत.

* (a) पायाभूत सुविधांचा प्रामुख्याने शहरी भागांना पुरवठा: भारतात, पायाभूत सुविधा मुख्यतः शहरी भागांमध्ये केंद्रित आहेत, ग्रामीण भागांना अपुरे सेवा पुरविल्या जातात.
* (b) ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा अपुरारा विकास: ग्रामीण भारतात पाण्याचा पुरवठा, वीज, रस्ते आणि आरोग्यसेवा यासारख्या पायाभूत सुविधांचा मोठ्या प्रमाणात अभाव आहे.
* (c) श्रीमंत आणि सधन वर्गाला झुकते माप: पायाभूत सेवांमध्ये अनेकदा श्रीमंत आणि सधन लोकांना प्राधान्य दिले जाते, तर गरीब आणि वंचित भागांना दुर्लक्षित केले जाते.

आसाम, पश्चिम बंगाल आणि बिहार हे पूर्व भारतातील राज्य असून ते गंगा नदीच्या प्रणालीद्वारे जोडलेले आहेत. गंगा नदी ही भारतातील जलवाहतुकीसाठी एक प्रमुख मार्ग आहे, विशेषत: कार्गो आणि कच्च्या मालाच्या वाहतुकीसाठी. या राज्यांमध्ये नागरिकांचे वाहतूक करण्यासाठी आणि पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी फेरी सेवा देखील मोठ्या प्रमाणावर चालतात.

बरोबर उत्तर: (a) व (c)

(b) विधान चुकीचे आहे कारण या योजनेसाठी केंद्र व राज्य सरकार अनुक्रमे 75% व 25% निधी देते.

(c) विधान बरोबर आहे कारण या योजनेचा मुख्य उद्देश 500 लोकवस्ती असलेल्या परंतु रस्ते सुविधा नसलेल्या गावांना जोडणे आहे.

(a) विधानही बरोबर आहे कारण ही योजना डिसेंबर 2000 मध्ये सुरू केली होती. त्यामुळे पर्याय (a) व (c) बरोबर आहेत.

स्मार्ट सिटीज अभियानाचे संरचनात्मक घटक शहर सुधारणा, शहर नूतनीकरण आणि शहर विस्तार आहेत. या घटकांचे उद्दिष्ट शहरे अधिक राहण्यायोग्य, टिकाऊ आणि समावेशक बनवणे आहे.

(b) राष्ट्रीय वारसा शहर विकास व वृध्दी योजना: हे ऐतिहासिक शहर आणि त्यांचे वारसा जतन करण्यावर केंद्रित आहे.

(c) अटल नूतनीकरण आणि शहरी परिवर्तन अभियान: हे गुंतवणूकीद्वारे शहरांचे पुनरुज्जीवन करण्यावर केंद्रित आहे.

**बरोबर उत्तर:** फक्त (c)

**स्पष्टीकरण:**

(a) आणि (b) विधाने बरोबर आहेत. प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना 2000 मध्ये सुरू झाली होती आणि राष्ट्रीय सामाजिक मदत कार्यक्रम 1995 मध्ये जाहीर झाला होता.

(c) विधान चुकीचे आहे कारण संसद आदर्श ग्राम योजना 2014 मध्ये सुरू झाली होती, अटलबिहारी वाजपेयींच्या जन्मदिनी नव्हे.

बाजारपेठा अयशस्वी ठरण्याच्या क्षेत्रांमध्ये मक्तेदारी (a), आर्थिकदृष्ट्या मागास घटकांना सार्वजनिक वस्तुंची उपलब्धी (b) आणि पायाभूत सुविधा (c) यांचा समावेश आहे. या क्षेत्रांमध्ये बाह्यता, माहितीच्या असंगती आणि नैसर्गिक मक्तेदारीसारखे बाजार अयशस्विता कारणीभूत असतात. सरकार या अयशस्वितांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी हस्तक्षेप करते, जसे नियमन, अनुदान आणि सार्वजनिक पुरवठा याद्वारे.

प्रधानमंत्री भारत जोडो परियोजना (PMBJP) मोठी शहरे महामार्गांशी जोडण्याशी संबंधित आहे, कारण या प्रकल्पाचा उद्देश देशातील प्रमुख शहरे एकमेकांशी आणि राष्ट्रीय महामार्गांशी जोडणे आहे. ग्रामीण भाग किंवा महत्वाची केंद्रे जोडणे या प्रकल्पाचा प्राथमिक उद्देश नाही.

भारतात सर्वात स्वस्त वाहतुकीचा मार्ग अंतर्देशीय जलवाहिनी मार्ग आहे. हे जलमार्ग बांधणे आणि देखभाल करणे रस्ते, रेल्वे किंवा हवाई वाहतुकीच्या मार्गांपेक्षा किफायतशीर आहे. तसेच, जलवाहिनी मार्गावर इंधनाचा खर्च इतर मार्गांच्या तुलनेत कमी असतो.

1995 मध्ये झोपडपट्टी पुनर्वसन प्राधिकरणाची स्थापना झाली. हे प्राधिकरण झोपडपट्ट्यांमध्ये राहणाऱ्या लोकांना योग्य घरे उपलब्ध करून देण्यासाठी तसेच त्यांचे जीवनमान सुधारण्यासाठी जबाबदार आहे. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते प्राधिकरण स्थापनेच्या चुकीच्या तारखा देतात.

डॉ. कलाम यांच्या भारताच्या विकासाच्या प्रतिमानामध्ये भौतिक, इलेक्ट्रॉनिक, ज्ञान आणि आर्थिक जोडणी या घटकांचा समावेश आहे. या चार घटकांवर लक्ष केंद्रित करून, भारत आर्थिक आणि सामाजिक प्रगती साध्य करू शकतो.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत:

* खाजगी क्षेत्रावर नियंत्रण हा या प्रतिमानाचा घटक नाही.
* दारिद्र्याचे निवारण हा विकासाच्या अधिक व्यापक ध्येयाचा एक भाग आहे, विशिष्ट प्रतिमान नाही.
* शेती क्षेत्राचा विकास प्रतिमानाचा एक भाग असू शकतो, परंतु त्यामध्ये इतर घटक देखील समाविष्ट आहेत.

त्र्याहत्तरावी दुरूस्ती (1992) बरोबर उत्तर आहे. या दुरूस्तीद्वारे भारतीय राज्य घटनेच्या अनुसूचित 11 व्या आणि 12 व्या अनुसूचीत 29 विषयांच्या बाबतीत पाच वर्षांची कालमर्यादा निश्चित करण्यात आली आणि विकास योजना तयार करण्याची जबाबदारी आणि अधिकार पंचायतींना देण्यात आले.

बचत गटाचे मुख्य उद्दिष्ट हे अल्प बचतीचा प्रसार करणे आणि अल्प प्रमाणावर कर्जे देणे (छोट्या रकमेची) हे आहे. मोठ्या रकमेची कर्जे वितरित करणे किंवा उत्पादक घटकांची वाटप करणे हे बचत गटांचे उद्दिष्ट नाही.

पर्याय (a) आणि (c) बरोबर आहेत कारण:

(a) भारतात वाहतूक विषयक साधनांचे नियोजन निकृष्ट आहे. यात रस्ते, रेल्वे आणि विमानतळांचा समावेश होतो.

(c) वाहतूक व्यवस्थेत अनेक अडथळे आहेत, जसे की वाहतूक कोंडी, अपुरी रस्ते देखभाल आणि लॉजिस्टिक समस्या. हे अडथळे वाहतुकीच्या मंद गती आणि वाढत्या किंमतीत योगदान देतात.

पर्याय (b) चुकीचा आहे कारण अपुऱ्या वाहतूकविषयक सुविधांचा आर्थिक विकासावर विपरीत परिणाम होतो. उत्तम वाहतूक व्यवस्था व्यवसाय केंद्रे जोडते, व्यापाराच्या संधी सुलभ करते आणि आर्थिक वाढीला चालना देते.

पर्याय (d) चुकीचा आहे कारण भारतातील वाहतूक व्यवस्था फार चांगली नाही. वाहतुकीच्या समस्या, नियोजन आणि नियामनातील त्रुटी यामुळे आर्थिक विकास आणि जीवन दर्जाबाबत अनेक आव्हाने निर्माण होत आहेत.

"फक्त अ" हा पर्याय बरोबर आहे.

* विधान 'अ' चुकीचे आहे. आकारमानानुसार भारताच्या व्यापाराचा 75.4% वाटा आणि मूल्यानुसार 95% वाटा जहाजमार्गाने होणाऱ्या व्यापाराचा आहे.
* विधान 'ब' आणि 'क' बरोबर आहेत. चीन नंतर दूरसंचार क्षेत्राचे सर्वात विस्तृत जाळे भारतामध्ये आहे आणि सरकारने 2012 मध्ये राष्ट्रीय दूरसंचार धोरणाची घोषणा केली होती.

प्रधानमंत्री ग्रामोदय योजना ही ग्रामीण लोकांसाठी एक सर्वांगीण विकास योजना आहे जी शिक्षण, पाणीपुरवठा, निवारा आणि संपर्क या पाच मुख्य क्षेत्रांवर भर देते.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* जवाहर ग्राम समृद्धी योजना मुख्यतः ग्रामीण पायाभूत सुविधांवर भर देते.
* स्वर्ण जयंती ग्राम स्वरोजगार योजना स्वयंरोजगार आणि गरीबी कमी करण्यावर भर देते.
* संजय गांधी निराधार योजना निराधार लोकांना निवारा आणि उपजीविका प्रदान करण्यावर भर देते.

"मुलांचा बाल मृत्यूदर मुलींच्या प्रमाणापेक्षा जास्त आहे" हे विधान राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य पाहणी - III नुसार सत्य आहे. सर्वेक्षणानुसार, महाराष्ट्रात मुलांचा बाल मृत्यूदर हा मुलींच्या बाल मृत्यूदरापेक्षा जास्त आहे, तर पर्याय 1, 3 आणि 4 चुकीचे आहेत कारण ते सर्वेक्षणाच्या शोधांचे समर्थन करत नाहीत.

मुंबई हे उत्तर बरोबर आहे कारण 2 ऑक्टोबर 1972 रोजी भारतातील पहिले दूरदर्शन केंद्र मुंबईत स्थापित करण्यात आले होते. बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण दिल्लीमध्ये 15 सप्टेंबर 1959 रोजी, कोलकात्यामध्ये 9 ऑगस्ट 1975 रोजी आणि चेन्नईमध्ये 15 ऑगस्ट 1975 रोजी दूरदर्शन केंद्र सुरू झाले.

बरोबर उत्तर **1996** आहे.

महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळ (MSRDC)ची स्थापना 1996 मध्ये झाली होती. MSRDC ही रस्ते आणि त्यांच्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी जबाबदार सरकारी एजन्सी आहे.

राजीव गांधी ग्रामीण विद्युतीकरण योजना अंतर्गत, ग्रामीण विद्युतीकरण महामंडळ ग्रामीण पायाभूत सुविधांच्या भांडवली खर्चासाठी 90% अनुदान प्रदान करते. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण हे अनुदान 20%, 40% किंवा 80% इतके नाही.

भारतीय नागरी विमान वाहतुकीच्या मर्यादांमध्ये चालवण्याचे अधिक खर्च, परकीय पुरवठादारावर अत्यधिक अवलंबून राहणे आणि अपूरे प्रशिक्षित मनुष्यबळ यांचा समावेश होतो. हे सर्व घटक वाहतूक व्यवसायासाठी अडथळे निर्माण करतात आणि कार्यक्षमता आणि नफ्यावर परिणाम करतात. त्यामुळे पर्याय (a), (b) आणि (c) सर्व बरोबर आहेत.

नागपूर योजना' हे उत्तर बरोबर आहे कारण 1941-1961 या काळात 'नागपूर योजना' स्वातंत्र्यापूर्वी तयार केली होती. ही योजना 20 वर्षांच्या रस्ते बांधणीसाठी होती आणि या योजनेत देशभरातील विस्तृत रस्ते बांधण्याचा समावेश होता.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण 'मुंबई योजना' आणि 'पुणे योजना' या योजनांमध्ये केवळ त्याच शहरांमधील रस्ते बांधकामाचा समावेश होता तर 'मुंबई-पुणे योजना' ही एक छोट्या प्रमाणाची योजना होती जी स्वातंत्र्यापूर्वी तयार करण्यात आली नव्हती.

तेल आणि वायू हे ऊर्जेचे पारंपारिक स्रोत आहेत कारण ते जीवाश्म इंधन आहेत जे पृथ्वीच्या आत खोलवर तयार होतात. दुसरीकडे, जलविद्यूत एक नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत आहे जो पाण्याच्या गतीतून वीज निर्माण करतो. सौर ऊर्जा हा आणखी एक नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत आहे जो सूर्यप्रकाशापासून वीज उत्पन्न करतो. वायू ऊर्जा ही अलीकडच्या काळातील एक नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत आहे जो हवेच्या गतीतून वीज निर्माण करतो.

महाराष्ट्र हे बरोबर उत्तर आहे कारण 31 मार्च 2015 रोजी महाराष्ट्राची वीज निर्मितीची स्थापित क्षमता 26,531 मेगावॅट होती, जी भारतात सर्वाधिक होती. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण त्यांचे क्षमता अनुक्रमे 18,336, 16,207 आणि 15,963 मेगावॅट होती.

बरोबर उत्तर: **3 1 4 2**

**स्पष्टीकरण:**

* ** राळेगण सिद्धी (अहमदनगर):** ग्राम-स्वयंपूर्णता (3)
* **मेंढा-लेखा (गडचिरोली):** आदिवासींचे हक्क (1)
* ** बेलखेडा (अमरावती):** कुपोषण-मुक्ती (2)
* **दारफळ (सोलापूर):** सामुदायिक अन्नधान्य अधिकोष (4)

बाकी पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते दिलेल्या जोड्याशी जुळत नाहीत.

बरोबर उत्तर आहे "फक्त अ आणि क" कारण:

* भारताच्या पायाभूत सुविधा विकासाची वैशिष्ट्ये आहेत: सरकारी गुंतवणूक (अ) आणि श्रीमंतांना अनुकूलता (क), कारण भारताच्या पायाभूत सुविधा विकासात सरकारी गुंतवणूक मोठी आहे आणि तो गरिबांपेक्षा श्रीमंतांचा अधिक फायदा होतो.

भारतीय वाहतूक व्यवस्थेमध्ये रेल्वे, रस्ते, हवाई आणि पाणी वाहतुकीसह विविध पद्धतींचा समावेश होतो. ही व्यवस्था देशाच्या भौगोलिक विस्ताराची पूर्तता करते आणि प्रवासी आणि वस्तूंची हालचाल सुलभ करते. म्हणून, विधान (a) बरोबर आहे.

दुसरीकडे, भारतीय वाहतूक व्यवस्था अनेक आव्हानांना तोंड देत आहे, जसे की वाहतुकीची गर्दी, अपघात आणि पायाभूत सुविधांची कमतरता. हे दर्शवते की व्यवस्था अतिशय कार्यक्षम नाही. म्हणून, विधान (b) चुकीचे आहे.

बरोबर उत्तर (a) आणि (b) आहे.

* स्वजलधारा कार्यक्रम हा त्वरित ग्रामीण पाणीपुरवठा कार्यक्रमाचा भाग म्हणून सुरू झाला. म्हणून, (a) हे विधान योग्य आहे.
* स्वजलधारा कार्यक्रमाचा उद्देश विकेंद्रित आणि समुदाय व्यवस्थापित ग्रामीण पाणीपुरवठा कार्यक्रमांना प्रोत्साहन देणे आहे. म्हणून, (b) हे विधान देखील योग्य आहे.
* तथापि, (c) हे विधान चुकीचे आहे कारण स्वजलधारा कार्यक्रमामध्ये समुदाय योगदान 10 टक्के असते आणि केंद्र सरकार अनुदान म्हणून 90 टक्के प्रकल्प खर्च पुरवते.

भारत सरकारने 1995 मध्ये राष्ट्रीय महामार्ग कायद्यात "रस्त्यांच्या विकासासाठी खाजगी क्षेत्राला आकर्षित करणे" या उद्देशाने सुधारणा केल्या.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* ब: सार्वजनिक क्षेत्राचा वाटा वाढविणे कायद्यात सुधारण्याचा उद्देश नव्हता.
* क: रस्ते विकासाची जबाबदारी राज्य सरकारांकडे देणे कायद्यात सुधारण्याचा उद्देश नव्हता.
* ड: पर्याय "वरील सर्व" चुकीचा आहे कारण फक्त अ हे बरोबर आहे.

1994 च्या राष्ट्रीय दूरसंचार धोरणानुसार, भारतीयां आणि परकीय गुंतवणूकदारांना दूरसंचार क्षेत्रात गुंतवणूक करण्याची परवानगी देण्यात आली होती. त्यामुळे इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते या धोरणाचा भाग नव्हते.

रस्ते वाहतूक हे GDP मध्ये सर्वाधिक हिस्सा योगदान देते कारण:

* रस्त्यावरील वाहतूक ही वस्तू आणि लोकांच्या वाहतुकीचे सर्वात व्यापक साधन आहे.
* ही मोठ्या आणि लहान अंतरांसाठी वापरली जाते, ज्यात कृषी उत्पादने, उद्योग माल आणि संसाधनांचे वाहतूक केले जाते.
* रस्ते वाहतूक इतर वाहतूक प्रकारांशी जोडते (जसे की रेल्वे आणि हवाई वाहतूक), वाहतूक जाळे पूर्ण करते.

74 वी घटनादुरुस्ती जिल्हा नियोजन समिती स्थापन करण्यासाठी करण्यात आली होती, ज्याचा उद्देश संबंधित जिल्ह्याचा विकास आणि नियोजन करणे आहे. ग्राम पंचायती आणि राज्य वित्तीय आयोग अनुक्रमे 11 वी आणि 12 वी घटनादुरुस्तीद्वारे स्थापित केले गेले होते.

बरोबर उत्तर: फक्त (c)

विदधान (a) आणि (b) दोन्ही बरोबर आहेत. (a) भारत सरकारने 1999 मध्ये नवीन दूरसंचार धोरण सुरू केले होते. (b) भारत संचार निगम (BSNL) आणि महानगर दूरध्वनी निगम (MTNL) यांनी 'एक भारत आराखडा' मार्च 2006 पासून सुरू केला होता. मात्र, (c) भारत संचार निगमची स्थापना 1 ऑक्टोबर 1980 मध्ये झाली होती, 2001 मध्ये नव्हे.

एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रम हा एक ग्रामीण विकास कार्यक्रम आहे ज्याचा उद्देश गरिबी कमी करणे आहे. 'फैमिली क्रेडिट प्लॉन' या कार्यक्रमाचा भाग आहे, जो गरीब कुटुंबांना त्यांचे उत्पन्न वाढविण्यासाठी कर्जे आणि इतर सहाय्य प्रदान करतो.

इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* आश्वासित रोजगार योजना आणि जवाहर रोजगार योजना रोजगार निर्माण करण्यावर केंद्रित आहेत, कर्ज प्रदान करण्यावर नाही.
* महिला आणि बालविकास योजना मुख्यत्वे महिला आणि मुलांच्या कल्याणावर केंद्रित आहे.

शहरीकरण आर्थिक विकासासाठी उपयोगी ठरले नाही कारण:

* नियोजनातील त्रुटीमुळे (अ) झोपडपट्ट्यांकडे दुर्लक्ष केले आहे, ज्यामुळे गरीबी आणि अस्वच्छता वाढली आहे.
* असंघटित क्षेत्र (ब) मजुरांची भांडवलदार, जमीनदार आणि कंत्राटदारांकडून पिळवणूक केली जाते, ज्यामुळे कमी पगार आणि असुरक्षित परिस्थिती निर्माण होते.
* भांडवलशाहीशी संबंधित तंत्रज्ञान (क) बेरोजगारी वाढवते, ज्यामुळे लोक आर्थिक संकटात सापडतात.
* आर्थिक वाढीचा फायदा (ड) समाजात असमान वाटला जातो, ज्यामुळे काहींना भरपूर फायदा होतो तर काहींकडे काहीही नाही.

इंदिरा आवास योजना ही प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील गरजू लोकांसाठी घरकुल बांधणीसाठी प्रोत्साहन देणारी योजना आहे. ही योजना आदिवासी लोकांना देखील लाभ देते, परंतु ती खासकरून ग्रामीण भागातील गरीब लोकांसाठी आहे. त्यामुळे बरोबर उत्तर "ग्रामीण गृहनिर्माण" आहे.

राजीव गांधी ग्रामीण विद्युतीकरण योजना एप्रिल 2005 मध्ये सुरू झाली होती. ही योजना सर्व भारतीय गावांमध्ये विद्युत पुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी सुरू करण्यात आली होती. एप्रिल 2004, 2006 आणि 2007 मध्ये अशा कोणत्याही योजनेची सुरुवात झाली नव्हती.

बरोबर उत्तर: पर्याय 4

स्पष्टीकरण:
- भारतीय ऊर्जा सर्वेक्षण समितीची स्थापना 1965 मध्ये झाली.
- ऊर्जा धोरण विषयक अभ्यासगटाची स्थापना 1974 मध्ये झाली.
- ऊर्जा विषयक सल्लागार मंडळाची स्थापना 1979 मध्ये झाली.
- इंधन धोरण समितीची स्थापना 1983 मध्ये झाली.

सध्या अनेक सार्वजनिक क्षेत्रातील प्रकल्प "बांधा, वापरा आणि हस्तांतरीत करा (BOT)" तत्त्वानुसार विकसित केले जात आहेत. BOT तत्त्वाअंतर्गत, खाजगी कंपनी प्रकल्पाचे बांधकाम करते आणि त्याचा वापर निश्चित कालावधीसाठी करते, त्यानंतर ते सार्वजनिक क्षेत्रामध्ये हस्तांतरित केले जाते. हे तत्त्व सरकारला प्रकल्पांमध्ये खाजगी गुंतवणूक आकर्षित करण्यासाठी आणि त्याच वेळी प्रकल्पांचे दीर्घकालीन व्यवस्थापन सार्वजनिक क्षेत्राकडे ठेवण्यासाठी मदत करते.

सौर ऊर्जा अपारंपारिक ऊर्जेचा स्त्रोत आहे कारण ते परंपरागत स्त्रोतांपासून (इंधन जसे की कोळसा, तेल किंवा नैसर्गिक वायू) तयार होत नाही. प्राण्यांचे शेण, कृषी कचरा आणि जळाऊ लाकडे ही पारंपारिक ऊर्जा स्त्रोत आहेत जी जैवइंधनच्या स्वरूपात आढळतात आणि नूतनीकरणीय नाहीत.

पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक अर्थव्यवस्थेच्या विकासाला चालना देते, ज्यामुळे उत्पन्न वाढते आणि दारिद्र्य कमी होते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* उत्पादनात घट: पायाभूत सुविधांमधील गुंतवणूक रस्ते, ऊर्जा आणि पाणीपुरवठा सारख्या महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांमध्ये सुधारणा करते, जी उत्पादन वाढवते.
* स्पर्धा शक्तीत घट: पायाभूत सुविधांमधील गुंतवणूक व्यवसायांसाठी कच्चा माल आणि कामगारांशी जोडणे सोपे करते, ज्यामुळे स्पर्धा शक्त वाढते.
* दारिद्र्यातील वाढ: पायाभूत सुविधांमधील गुंतवणूक लोकांना शाळा, रुग्णालये आणि बाजारपेठांसारख्या सेवांमध्ये प्रवेश देते, जे त्यांच्या जीवनमानात सुधारणा करते आणि दारिद्र्य कमी करते.

1984 हे बरोबर उत्तर आहे कारण राष्ट्रीय उद्यान संस्थेची (NHB) स्थापना भारत सरकारने 1984 साली केली होती. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण NHBची स्थापना 1982, 1985 किंवा 1986 साली करण्यात आली नव्हती.

जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय शहरी नुतनीकरण कार्यक्रम' भारताचे पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांनी 03 डिसेंबर 2005 रोजी सुरू केला होता. उद्देश शहरी भागात पायाभूत सुविधा सुधारणे आणि राहणीमानाचा दर्जा उंचावणे हा होता. यामुळे इतर पर्याय चुकीचे ठरतात.

कायदेशीर संरक्षण आणि संविधानिक संरक्षण कवच दोन्ही मेट्रो प्रकल्पांना मिळाले आहे. मेट्रो रेल्वे दुरुस्ती कायद्याच्या परीक्षेत्रात NCR, बंगळुरू, मुंबई, चेन्नई, हैदराबाद आणि जयपूर मेट्रो विभाग समाविष्ट आहेत, दिल्ली आणि कोलकाता नाही.

शेतकऱ्यांच्या बाजूनेही भारतातील पायाभूत सोयींचा विकास झालेला आहे. श्रीमंतांसाठी चांगले रस्ते, वीज आणि इतर सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत. शेतकऱ्यांसाठी सिंचनाच्या सुविधा, शेती यंत्रसामग्री आणि वाहतुकीची साधने देखील उपलब्ध आहेत. उर्वरित पर्याय चुकीचे आहेत कारण गरीबांना आणि कामगारांना पुरेशा पायाभूत सोयी मिळत नाहीत.

"भारत निर्माण" कार्यक्रमची सुरूवात 2005-06 मध्ये ग्रामीण भागांमध्ये पायाभूत व मूलभूत सुविधा निर्मितीसाठी करण्यात आली होती. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण हा कार्यक्रम केवळ ग्रामीण भागांवर केंद्रित होता, शहरी भागांवर नाही आणि हा कार्यक्रम केवळ सामाजिक पायाभूत सुविधांपेक्षा जास्त व्यापक होता.

गोवा हे भारतातील पहिले राज्य आहे जे 100% कुटुंबांना घरगुती नळद्वारे पाणी पुरवठा करते, त्यामुळे त्याला "हर घर जल राज्य" म्हटले जाते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण महाराष्ट्र, केरळ आणि गुजरात राज्ये अजूनही सर्व कुटुंबांना नळद्वारे पाणी पुरवठा करू शकली नाहीत.

भारत नेट' प्रकल्प हा भारत सरकारचा एक प्रमुख उपक्रम आहे जो ग्रामीण भागात ब्रॉडबँड कनेक्टिव्हिटी प्रदान करण्यावर केंद्रित आहे. या प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट ऑप्टीक फायबर जाळ्याद्वारे ग्रामपंचायती जोडणे आहे जेणेकरून त्यांना उच्च-गतीचा इंटरनेट प्रवेश मिळेल. दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबांना विनामूल्य नेटवर्क पुरविणे हा या प्रकल्पाचा भाग नाही.

यावर्षी पायाभूत सुविधामध्ये विदेशी थेट गुंतवणूक प्रवाह रु 5400 कोटी इतका होता कारण हा आकडा सर्वोत जास्त आहे. इतर पर्याय चूकीचे आहेत कारण ते या आकड्यापेक्षा किंवा या आकड्याच्या खूप खाली आहेत.

पाणी, विश्रांती आणि प्रवास या गरजा मूलभूत गरजा नसून त्या व्युत्पन्न गरजा आहेत. शिक्षण ही एक मूलभूत गरज मानली जाते कारण ती व्यक्तीच्या मानसिक आणि बौद्धिक विकासासाठी आवश्यक असते. शिक्षण व्यक्तींना ज्ञान, कौशल्ये आणि मूल्ये मिळवण्यास मदत करते, त्यामुळे ते त्यांच्या जीवनातील इतर मूलभूत गरजा पूर्ण करू शकतात.

बरोबर उत्तर: फक्त क

स्पष्टीकरण:

* विधान 'अ' आणि 'ब' दोन्ही सत्य आहेत.
* विधान 'क' असत्य आहे कारण राजीव गांधी पंचायत सशक्तीकरण अभियान हे केंद्र सरकार प्रायोजित आहे, राज्य सरकार प्रायोजित नाही. त्यामुळे, फक्त विधान 'क' असत्य आहे.

भारतामध्ये विजेचा सर्वात कमी वापर वाणिज्य क्षेत्रात होतो. उद्योग क्षेत्रात सर्वाधिक विद्युत वापरला जातो, त्याला शेती आणि नंतर घरगुती क्षेत्राचा क्रमांक आहे. वाणिज्य क्षेत्रामध्ये कार्यालये, दुकाने, हॉटेल्स इत्यादींचा समावेश आहे, ज्यासाठी इतर क्षेत्रांच्या तुलनेत कमी विद्युत आवश्यक असते.

पर्याय (a) आणि (c) हा बरोबर आहे.

(a) भारतीय पायाभूत सुविधा वित्तीय कंपनीची स्थापना 2006 मध्ये झाली होती, तर पर्याय (b) हा चुकीचा आहे कारण हा संस्था अल्पकालीन वित्तपुरवठा प्रदान करत नाही.

(c) भारतीय पायाभूत सुविधा प्रकल्प विकास निधीची स्थापना डिसेंबर 2007 मध्ये झाली होती, तर पर्याय (b) चुकीचा आहे कारण हा अल्पकालीन वित्तपुरवठा प्रदान करत नाही.

बरोबर उत्तर आहे: इथेनॉल ऊसापासून निर्माण होणारी उप-वास्तू आहे, तर जैविक-डीजल जत्रोपाच्या बियाण्यापासून निर्माण केले जाते.

बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* इथेनॉल हा कच्च्या तेलापासून किंवा वन्य वनस्पतीपासून बनत नाही.
* जैविक-डीजल हा उसापासून बनत नाही.
* इथेनॉल हा जैविक-डीजलपासून बनत नाही आणि जैविक-डीजल हा ऊसापासून बनत नाही.

"फक्त अ आणि ब" हा पर्याय बरोबर आहे कारण:

* विधान "अ" अखिल भारतीय आकाशवाणीचे बोधवाक्य "बहुजन हिताय : बहुजन सुखाय" असल्याचे सांगते, जे खरे आहे.
* विधान "ब" अखिल भारतीय आकाशवाणी ही प्रसारणाच्या भाषांच्या संख्येच्या बाबतीत जगातील सर्वात मोठ्या प्रसारणातील एक असल्याचे सांगते, जे देखील खरे आहे.

विधान "क" चुकीचे आहे कारण अखिल भारतीय आकाशवाणी 33 भाषांपेक्षा जास्त भाषांमध्ये कार्यक्रम तयार करते.

राजीव गांधी ग्रामीण विद्युतीकरण योजनेचे (RGGVY) प्राथमिक ध्येय सर्व ग्रामीण घरांना वीज पुरवणे हे होते. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण:

* शहरी संसाधन प्रकल्प खाजगी भागीदारीने विकसित केले जातात, RGGVY अंतर्गत नाहीत.
* विजेचा दरडोई वापर हा RGGVYचा उद्देश नव्हता.
* ग्रामीण संसाधने विकसित करणे ही योजना दाता कृषी आणि जल व्यवस्थापन योजनांची जबाबदारी आहे.

मुंबई हे भारतातील सर्वात मोठे नैसर्गिक बंदर आहे, जे भारतातील आयात-निर्यातीच्या व्यापारापैकी 30% पेक्षा जास्त हाताळते. विशाखापट्टनम (आंध्र प्रदेश), कोलकाता (पश्चिम बंगाल) आणि कोचीन (केरळ) ही इतर प्रमुख बंदरे असली तरी, त्यांचा व्यापार हिस्सा मुंबईपेक्षा कमी आहे.

राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य मिशन 2005 मध्ये सुरू करण्यात आले होते आणि योजनेअंतर्गत प्रत्येक गावात अधिस्विकृत सामाजिक आरोग्य कार्यकर्ती (आशा) उपलब्ध करून देण्यात आली होती. म्हणूनच, विधान "अ" आणि "ब" दोन्ही बरोबर आहेत.

बरोबर उत्तर: वरील सर्व

स्पष्टीकरण:
दिलेली सर्व विधाने सत्य आहेत. प्रत्यक्ष लाभ हस्तांतर योजना (DBT) 1 जानेवारी 2013 पासून सुरू करण्यात आली होती, प्रारंभिकपणे भारतातील 20 जिल्ह्यांमध्ये राबवण्यात आली होती आणि जास्तीत जास्त लाभार्थींना पोहोचणे, भ्रष्टाचार कमी करणे आणि खर्च नियंत्रण राखणे हे त्याचे उद्दिष्ट होते.

परिणामकारक वाहतूक व्यवस्था इंधन आणि वेळ दोन्ही वाचवते. हे उत्पादकता वाढवते कारण व्यवसाय अधिक कार्यक्षमतेने कच्चा माल आणि उत्पादित वस्तू वितरित करू शकतात. परिणामी, आर्थिक विकास वाढतो कारण व्यवसाय आणि उद्योग अधिक नफा आणि नोकऱ्या निर्माण करू शकतात.

संबंधित गोष्टींच्या केंद्रीय विद्युत प्राधिकरणाच्या (CEA) आकडेवारीनुसार, भारताच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील वीज निर्मितीत औष्णिक विद्युत केंद्रांचा वाटा सर्वाधिक आहे. औष्णिक विद्युत केंद्र कोळसा, नैसर्गिक वायू किंवा अन्य इंधनांच्या ज्वलनाद्वारे वीज निर्माण करतात आणि सध्या भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील वीज निर्मितीचा सर्वात प्रमुख स्त्रोत आहेत, जो जलविद्युत, अणुऊर्जा किंवा पवन ऊर्जा यासारख्या इतर प्रकारांच्या तुलनेत अधिक आहे.

वरील सर्व पर्याय बरोबर आहेत कारण रस्ते विकासामध्ये रस्ते विकासाची मंदगती, निकृष्ट दर्जा, विषम विभाजन आणि उच्च वाहतूक खर्च या सर्व समस्यांचा समावेश होतो.

बरोबर उत्तर "यापैकी कोणतेही नाही" आहे.

राजीव गांधी ग्रामीण विद्युतीकरण योजनेचे सर्व पर्यायांमध्ये दिलेले हेतू आहेत. या योजनेचे उद्दिष्ट ग्रामीण भागात विद्युतीकरणाच्या पूर्वाधारांचा विकास करणे आणि ग्रामीण विद्युत् वितरण प्रणाली मजबूत करणे होते. म्हणून, सर्व पर्याय योजनेचे हेतू आहेत आणि यापैकी कोणताही पर्याय चुकीचा नाही.

तेलाची मागणी पुरवठा असमतोल, वीजशक्तीची कमतरता आणि कोळशाची कमतरता ही भारतात ऊर्जा समस्या निर्माण होण्याची कारणे आहेत.

* **तेलाचा मागणी पुरवठा असमतोल:** भारताची तेल गरज आयातीवर अवलंबून आहे आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत तेल किमतीत वाढ होताच मागणी आणि पुरवठ्यात तफावत निर्माण होते.
* **वीजशक्तीची कमतरता:** वाढती लोकसंख्या आणि औद्योगिकीकरणामुळे वीजशक्तीची मागणी वाढत आहे, परंतु पुरेशी वीजनिर्मिती सुविधा नसल्यामुळे कमतरता भासते.
* **कोळशाची कमतरता:** कोळसा हा भारताचा प्राथमिक विद्युत निर्मिती स्त्रोत आहे, परंतु वाढती मागणी आणि माइनिंग समस्यांमुळे कमतरता निर्माण झाली आहे.

भारतातील कौटुंबिक वापरासाठीची वीज ही जगात सर्वात स्वस्त आहे ("अ" बरोबर आहे). उद्योगांचा विजेचा दर मात्र जगात सर्वात जास्त नाही, तो तुलनेने जास्त आहे ("ब" बरोबर नाही). भारतातील वीज वितरणाचा खर्च परतावा समाधानकारक नाही, तो तुलनेने कमी आहे ("क" बरोबर नाही).

शासकीय नागरी रुणालये हे शहरी भागात आढळणारे आरोग्य पायाभूत सुविधा आहे. प्राथमिक आरोग्य केंद्र, आशा (ASHA) आणि सामूहिक आरोग्य केंद्र ही ग्रामीण भागात आढळणारी आरोग्य पायाभूत सुविधा आहेत.

बरोबर उत्तर: **e**

भारतीय रेल्वे नेटवर्क 17 झोन्समध्ये विभागले गेले आहे, 19 मध्ये नाही.

"भारत निर्माण" हा एक कालबद्ध कार्यक्रम होता ज्याची सुरुवात 2005 मध्ये भारत सरकारने केली होती. या कार्यक्रमाचा उद्देश म्हणजे ग्रामीण भागात मूलभूत सुविधा प्रदान करणे आणि शहरी पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा करणे. या कार्यक्रमाचा पहिला टप्पा 2005-06 ते 2008-09 या कालावधीत अंमलात आणण्यात आला होता. त्यामुळे, विधान "अ" आणि "क" बरोबर आहेत.

बरोबर उत्तर: फक्त अ आणि क

स्पष्टीकरण:
विधान "अ" बरोबर आहे कारण "बहुजन हिताय: बहुजन सुखाय" हे अखिल भारतीय आकाशवाणीचे बोधवाक्य आहे.

विधान "क" देखील बरोबर आहे कारण अखिल भारतीय आकाशवाणी प्रसारणाच्या भाषा संख्या लक्षात घेऊन जगातील सर्वात मोठ्या प्रसारण संस्थांपैकी एक आहे. संख्या 33 भाषांमध्ये कार्यक्रमांची निर्मिती करणाऱ्या विधान "ब" ला समर्थन देत नाही, कारण हे 33 भाषांपेक्षा जास्त भाषांमध्ये कार्यक्रम निर्मिती करत आहे.

राष्ट्रीय साक्षरता मोहीमेचे 'साक्षर भारत' म्हणून नुतनीकरण भारतातील प्रौढ स्त्री शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी करण्यात आले होते. कारण, हा कार्यक्रम प्रौढ महिलांना साक्षर करण्यावर केंद्रित आहे आणि त्यांना वाचन, लेखन आणि मूलभूत गणित कौशल्ये प्रदान करतो. इतर पर्याय चुकीचे आहेत कारण ते इतर शिक्षण कार्यक्रमांचे वर्णन करतात, नुतेनीकरण केलेल्या कार्यक्रमाचे नाही.

1986 हे पर्याय बरोबर आहे कारण भारत सरकारने 1986 मध्ये ग्रामीण भागात असुरक्षित पिण्याच्या पाणी समस्या दूर करण्यासाठी "राष्ट्रीय पेय जल पुरवठा" मिशन कार्यान्वित केले होते. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत कारण त्या वर्षांत हा मिशन सुरू करण्यात आलेला नाही.

पायाभूत व्यवस्था म्हणजे औद्योगिक आणि शेतकी उत्पादनाला पाठबळ देणाऱ्या आवश्यक सेवा आणि सुविधा होय. यात वाहतूक, उर्जा, सिंचन यांचा समावेश नाही, कारण या सुविधा स्वतः उत्पादनाचा भाग आहेत.
बँकिंग आणि वित्त यांसारख्या सेवा उत्पादन प्रक्रियेला समर्थन देतात, परंतु पायाभूत व्यवस्थेचा भाग मानल्या जात नाहीत.
शास्त्र, तंत्रज्ञान, आरोग्य आणि शिक्षण ही व्यक्तींचे कल्याण आणि आर्थिक विकासासाठी आवश्यक आहेत, परंतु उत्पादन प्रक्रियेला थेट पाठबळ देत नाहीत.

कृत्रिम उपग्रह हा दळणवळणाचा सर्वात प्रगत साधन आहे कारण ते पृथ्वीच्या कक्षेत लांब अंतरावर असते, ज्यामुळे विस्तृत क्षेत्राचे व्यापक प्रक्षेपण शक्य होते. त्याच वेळी, दूरदर्शन, रेडिओ आणि पोस्ट हा मर्यादित श्रेणी असलेला पारंपारिक दळणवळण तंत्रज्ञान आहे.

कपार्ट' (Council for Advancement of People's Action and Rural Technology) ही स्वायत्त संस्था ग्रामीण समृद्धीच्या विकासासाठी कार्य करते ती दोन्ही विधान योग्य आहे. ती समाजाच्या कमजोर वर्गाला सबळ बनवते आणि या क्षेत्रात काम करणाऱ्या अशासकीय संस्थांना आर्थिक पुरवठा करते. त्यामुळे, एकही पर्याय अयोग्य नाही.

फक्त (b)' हे विधान चुकीचे आहे कारण राष्ट्रीय दूरसंचार धोरण 2012 मध्ये मंजूर करण्यात आले होते, 2010 मध्ये नाही.

(a) 2009 मध्ये राजीव गांधी ग्रामीण एल.पी.जी. वितरण योजना लॉन्च केली गेली होती.

(c) राज्य वितरण कंपन्यांच्या आर्थिक पुनर्रचनेसाठीची योजना सप्टेंबर 2012 मध्ये मंजूर करण्यात आली होती.

भारतातील पहिले रोबोट डेअरी प्लांट अमूल डेअरीने सुरू केले कारण अमूल डेअरीने गुजरातमधील आणंद येथे 2017 मध्ये देशातील पहिला पूर्णपणे स्वयंचलित रोबोट डेअरी प्लांट उघडला होता. बाकी पर्याय चुकीचे आहेत कारण मदर डेअरी, किसान डेअरी आणि आरे डेअरी यांनी अद्याप रोबोट डेअरी प्लांट सुरू केलेला नाही.

सरकी काढणे हे काम सुतीकापडाच्या गिरण्यांमध्ये समाविष्ट होत नाही. सरकी ही रेशीम, ऊन इत्यादी प्राकृतिक तंतूमध्ये असलेली एक चिकण पदार्थ आहे, जी काढून टाकल्यानंतर तंतू अधिक मऊ आणि गुळगुळीत बनतात. सुती तंतूंमध्ये सरकी नसते, म्हणून सुती गिरण्यांमध्ये सरकी काढण्याची गरज नाही. उलट, सूतकातणे, विणणे आणि डिझायनिंग हे सुतीकापडाच्या गिरण्यांमध्ये केले जाणारे प्रमुख काम आहेत.